Thursday, December 30, 2010

ESPRESAUN POETIKA LXXVIII



*)INTERLUDE

ita: ema la’o-rai
la’o kalan
la’o loron

iha fatin oan ne’e, iha sikun-oan, iha lidun-oan ne’e
ita hanawa ita isin, ita hanawa ita klamar
ita dada-lia, ita fahe bukae ba malu

ita mós to’o ikus bosu
ita mós to’o ikus iha fali kbiit wa'in
ita mós to’o ikus dada fali ita ain, lori fali ita isin
hakat, no hahú hikas ita kan viajen
--
Dezembru 2010

*) Titulu album múzika instrmentál oan ida.

AFORISMA DIARIA [30-12-2010]--2

*) Bainhira ita hirus malu maka’as tebes ona hanesan maun-alin, bin-alin, feton-naan, inan ho oan, etc, etc...ita dala ruma, to’o pontu ida, tebe rai hodi nega malu katak ita ne’e la mai husi hun ida, abut ida. Maibé, istória moris nian sei la hala’o buat ida-ne’e. Istória moris nian sei, ho hakmatek no ho nia nonok oan mak úniku, hakerek iha nia didin lolon katak ita bosok teen tan-tanan de’it.

*) Sé mak dehan ha’u ne’e poeta alias lia-na’in? La’e. Ha’u la’ós poeta, ha’u la’ós lia-na’in. Ha’u nu’udar de’it ema ida ne’ebé kaer lapizeira hodi hakerek saída maka Poeta Divinu bisu-bisu mai ha’u-nia tilun, fuan no neon iha kualker tempu.

*) Ita ida-idak haneaan ema individu ida, ita iha ‘voz interior’ alias konsiensia, no ha’u bele bolu buat ne’e ho predikadu ‘buatamak no butinak’. Buatamak ka butinak oan ida-ne’e lakohi tebes ema lohi nia, lakohi tebes ema sama nia ulun, lakohi tebes ema atu futu metin nia. Loos ka la’e, maluk sira? Ka ha’u maka naran ko’alia mangame de’it iha ne’e?

AFORISMA DIARIA [30-12-2010]

*) Dezastre naturál, sein dúvida, lori destruisaun barak no mós benefísiu ba ita-ema nia moris. Porezemplu, erupsaun foho vulkanu, ne’ebé hamosu larva—hamate ema, ai-horis no balada sira. Iha tempu ne’ebé hanesan, hafoin tiha erupsaun, sei mosu rai bokur iha foho ne’e nia hun sira, no ai-horis sira dubun, moris hikas, no sai matak. Ha’u tenta atu halo komparasaun buat ne’e ho konflitu sira ne’ebé mosu iha ambiente relasaun individual, uma-kain laran, komunidade laran, no nasaun nia laran no mós to’o nivel mundiál. Konserteza, loos duni, katak konflitu ne’e hamosu rungu-ranga, destruisaun iha fatin-fatin nu’udar buat hirak ne’ebé mak ita la hakarak no la hein atu mosu. Maibé, hafoin tiha ida-ne’e, ema haka’as an halo dame ba malu, halo rekonsiliasaun, no hamosu ambiente ne’ebé furak. Ema simu malu ho haksolok, no harii hikas sira-nia moris iha sosiedade nia laran. Fenómenu ida-ne’e ,dala ruma, halo ita sai bila an tiha.Ha’u mós sempre husu, tansá mak mosu dezastre, tansá mak mosu konflitu? Tansá maka mosu rungu-ranga? Dala barak ona maka ita rasik sara la biban, no susar ba ita atu prevene dezastre ka konflitu atu mosu.

*) Keta baruk atu leno ó-nia an bebeik, fihir ó-nia an bebeik iha momentu refletivu no kontemplativu. Iha momentu ne’ebé hakmatek hanesan ne’e mak ó sei hasoru malu ho ó-nia an rasik, no dada lia ho ó-nia Maromak ho klean.

*) Asaun mak barak liu, azineira maka sei mosu. Reflesaun mak bara liu mós apatismu mak sei mosu. Entaun, halo nusa mak di’ak? Hakarak ka lakohi asaun no reflesaun tenke la’o hamutuk bebeik. Tenke tetu iha dasin ida halo hanesan.

*) Keta halai hosi realidade moris nian ne’ebé nakonu ho metan, moruk, no dois. Enfrenta buat ne’e ho aten-barani.

*) Domin, fiar no esperansa nu’udar fatuk lalian tolu ba ita sira ne’ebé konfesa ita-nia an hanesan eskolante Mestre Divinu nian. Bainhira ita iha de’it fiar de’it, hanesan mós sanan ne’ebé hatuur iha fatuk leten ne’e, maibé ita sei nakdoko, no bee manas mak iha sanan laran ne’e sei bele luhas tan ita-nia isin-lolon sira. Esperansa de’it mós hanesan. Esperansa no fiar de’it mós seidauk to’o. Tenke buat tolu ne’e hatuur mak hafoin ita bele, ho ibun-boot, hatete katak, “ami bele tuba metin, ami bele hamrik metin, ami bele sama rai metin”.

Tuesday, December 28, 2010

AFORISMA DIARIA [28-12-2010]

*) Haas bainhira tasak tebes duni iha hun rasik, entaun, ema kala sei mai ku’u, ema kala sei mai tuda. Ne’e duni, keta hakfodak, keta sarebak ho fenomena naturál nian ida-ne’e. Nune’e mós ho ita ema ida nia moris: kuandu sai matenek, no iha esperiensia barak, ema kala sei mai buka.

*) Keta hakfodak ho haas han hun ida mak fuan lalais hosi prosesu ’cangkokan’. Sim, haas ne’e fuan tebar, halo ema kan tebes atu mate. Maibé, haas hun ne’e abut boot laiha, la metin, tuba ba rai. Ne’e duni, bainhira anin boot mai, huu, haas ne’e iha posibilidade boot atu tohar lalais. La hanesan ho haas hun maka kuda duni ho haas nia papun, ne’eb’e lori tempu naruk atu moris. Haas hun ne’e sai forte tanba iha abut boot. Haas hun ne’e sei tuba metin, no anin sei la naran doko atu tohar arbiru.

*) Keta ulun moruk no toos resin atu ansi fokit ai-farina isin mak moris iha rai ne’ebé toos. Atu dada sai ai-farina isin sira ne’e, ita tenke ke’e hadulas lai rai iha ai-farina nia hun. Buat ida-ne’e hanesan mós ita uza diplomasia atu ’manan’ funu ho ita-nia ’funu maluk’ iha kontestu oioin.

Friday, December 24, 2010

ESPRESAUN POETIKA - LXXVII




LIA-MENON NATÁL NIAN

Fuan ita hamoos
Neon ita hadi’a—
sai santuáriu
hodi simu Liurai-oan Dame nian

Kmanek Natal ba maluk tomak !
--

@ Dili, 24-12-2010

Thursday, December 23, 2010

AFORISMA DIARIA [23-12-2010]

*)Imi haree tiha ona, durante ne’e, ha’u-nia mutin sira. Imi mós basa liman ho haksolok. Imi simu ha’u ho liman rua. Imi tane ha’u aas tebetebes, no buat ne’e halo ha’u mós haksolok. Maibé, ha’u tauk, aban bairua imi haree hetan ha’u-nia metan sira ona, imi sei simu ha’u ho liman rua nafatin ka?

Tuesday, December 21, 2010

AFORISMA DIARIA [21-12-2010]

*) Keta haksoit. Hakat neneik. Karik lae, ita monu tidin kidun. Keta ansi.

Monday, December 20, 2010

AFORISMA DIARIA [20-12-2010]

*)Labarik sira mak ita-nia matan-fulun . Sira mak ita-nia raan. Sira mak sei hatutan ita-nia lisan iha loron ikus tuirmai.

Wednesday, December 15, 2010

AFORISMA DIARIA [15-12-2010]

*)Katuas ho ferik sira kasu lia katak se ita hakarak duni atu sai funu-na’in ida maka loloos nian, entaun, ita tenke deskonfia ita-nia lalatak rasik.

*)Iha kontestu funu—funu espirituál, ha’u hakarak sai hanesan saida maka iha Biblia hatete, ”makerek hanesan samea, maus hanesan manu falur”, no ha’u hakarak aumenta tan hodi dehan katak, ha’u hakarak mós ”siak hanesan bei-lafaek”.

Tuesday, December 14, 2010

AFORISMA DIARIA [14-12-2010]

*) Kuidadu ho ema sira mak iha ita-nia oin, mosu mai ho ibun mida-midar loos. Iha kotuk, sira konta ita aat di’ak, no fai ita to’o hun nian kedas.

*) Ita-nia konsiénsia buka bebeik atu hafuhu ita-nia hahalok di’ak no aat. Ita-nia konsiénsia la hasee ita ho hakilar, maibé buka atu habotu alias bisu-bisu de’it mai ita. Nia nu’udar juiz boot—tesi lia naban-naban, iha ita-nia viajen moris.

*) Buat hotu iha mundu ne’e ezije tebes atu iha balansu. Ne’e nu’udar lei naturál ida. Karik ita ulun-moruk, no barani atu hasoru lei ne’e, entaun ita mak sei hasoru nia konsekuensia. Ita mak sei tohar, no ita mak sei monu tidin kidun. Kuandu monu ona maka ita foin basa reen-toos, no foin arrepende. Se nune’e ona, entaun, ita keta duun-sala ba ema seluk.

*) Proverbiu ka lia murak sira iha lian oinoin iha mundu ne'e hariku tebes esensia literatura ita ema nian. Nu'udar riku soi. Ita mesti, hakarak ka lakohi, haloot halo didi'ak.

Monday, December 13, 2010

AFORISMA DIARIA [13-12-2010]

*)Ha'u nonok, keta dehan ha'u beik. Ha'u la reaze ba provokasaun, keta dehan ha'u tauk.

*)Kuidadu ho ema sira ne’ebé mak mai ho ibun mida-midar konta maluk sira seluk nia hahalok aat mai ita. Ita keta beik, sira mós sei konta ita-nia hahalok aat ba maluk sira seluk. Ema sira ne’e mesak ”ibun-komadre” tan-tanan. Ema sira-ne’e ”samea ulun-rua”. Ne’e duni, kuidadu! Matan moris, neon na’in!

Thursday, December 9, 2010

ESPRESAUN POETIKA-LXXVI



PROKLAMASAUN INDEPENDÉNSIA

Ba mundu tomak ita hakilar
Ba mundu tomak ita haklalak
Ba mundu tomak ita tebe-rai:

”Rai ne’e ami-nian, la’ós imi-nian!”
--

Dili, 8-9 Dezembru, 2010

ESPRESAUN POETIKA LXXV



TASI TOLU

Jesus nia ilas
hakat mai
tula nia ain iha ó fohon
Maubere oan sira mós
barani loos
loke sira-nia ibun, hodi hakilar:
”Amu Papa! Amu Papa! Ami terus resin ona!
Keta taka ó tilun!
Keta taka ó matan!”

--
Dili, Novembru 2010

ESPRESAUN POETIKA LXXIV




*) IN MEMORIAM BEI MARI BARRETO

“karik ó hakarak tebes duni atu haree klamar mate nian, entaun loke ó-nia fuan halo luan ba moris nia isin-lolon. tanba moris no mate ne’e ida de’it, hanesan mós mota no tasi ne’e ida de’it.”
KAHLIL GIBRAN


Nakukun falun metin Foho Taroman
Bei Mari simu knaar, kaer ahi-lutan, la’o hatudu dalan
Ami oan-bein sia la’o, hakat tuir nia ain-leut
Hatutan nia kan knaar todan

Bei Mari: Matadalan Mane-Walu
Bei Mari: Manu-Aman Dato-Tolu
Bei Mari: Assuwa’in Barreto

Nia naran morin sei la lakon
Nia naran morin hakerek iha fatin-fatin
--
@ Dili, 27 Novembru 2010

*) Omenajen ba Avó-Mane Mário—iha nia loron mate (26-11-2008) no hakoi (28- 11-2008)
**)Revizaun ba poezia ida-ne’e hala’o iha Bekusi liuhosi diskusaun ho Om Anis no Padriñu Alarico (iha 27-11-2010 kalan).

Friday, December 3, 2010

AFORISMA DIARIA [03-2-2010]

*) Ami husik imi dansa, imi halimar iha ami-nia rain ho avontade. Maibe, keta mai sama fali ami-nia ain, sa tan sama ami-nia ulun. Bainhira ami hamrik , tuba rai, no hakilar, imi keta dehan fali ami bulak no laran aat, laran metan, asu la han.. [2-12-2010]

*) Haree mos ami-nia metan. Keta haree de'it ami-nia mutin. Karik la'e, maluk sira sei la konese didi'ak ami ne'e se loos iha viajen naruk ida-ne'e. [2-12-2010]

*) Katuas no ferik nia lia-fuan sira ne'e mesak klean no todan tebes. Dala barak sira dehan, '"ne'e, ano no noi sira, la'os masin be meer kedas, ai-manas manas kedas. ne'e sei neneik". [2-12-2010]

*) Atu aat ka di'ak, di'ak liu ita depende ba ita-nia kbiit rasik hanesan nasaun soberanu ida iha mundu rai klaran, duke tabele demais ba rai seluk. Ne'e tanba ita lakohi, to'o ikus, ema halo bebeik ita hanesan modo-masin no ''ayam potong". [2-12-2010]

*)Manu kokorek dala hira tiha ona.. Rai mós naroman. Loro-matan lakaleur sei sa’e. Ita sei toba dukur, falun an metin, no sei hakarak hakoak sumasu? Ita hein fali ema seluk mak sei hakat mai fanun ita? [3-12-2010]

Tuesday, November 23, 2010

AFORISMA DIARIA [23-11-2010]

*)Permita ha’u, karik ha’u bele kompara lala’ok vida nasaun nian hanesan mós hala’o konsertu múzikál ida (iha pontu ida-ne’e, ha’u refere liliu ba múzika klásika). Uma kain ida-idak, hakarak ka lakohi, tenke afina nia instrumentu muzikál sira (orienta nia ema sira). Hodi nune’e bainhira Na’i ulun Maestru fó sinál ona atu hahú toka, fekit, no kebit, nst ita-nia instrumentu sira, ita mós sei prontu kedas ona atu envolve iha konsertu ne’e. Entaun nune’e, múzika mós sei mosu mai iha ninia melodia mak murak, no iha armonia mak furak mós. Karik la’e, entaun, ita kala sei rona buat lian sira ne’ebé rungu-ranga, ulun-ain, la hatene hun, la hatene dikin, maske instrumentu muzikál sira-ne’e mesak foun tan-tanan de’it.
---
@ Dili, 23 Novembru 2010

Monday, November 15, 2010

ESPRESAUN POETIKA LXXIII




MENSAJEN HOSI DILI BA TASI-BALUN

Iha Dili iha Novemnbru manas
La hanesan ho imi iha tasi-balun ne’ebé malirin iha
tempu Invernu
Tanba sá mak manas?
Tanba kilat tarutu
Halo ami fuan tuku-tuku
Kosar-metan turu

Iha rate, ami hakilar
Iha rate, ami hariis raan
Iha rate , ami lelir

Mundu loke matan
Mundu hakfodak


Ah, raan mak suli, raan asswain!
Ah, raan mak suli, la sai saugati!

--

Dili, 12 Novembru 2010

Sunday, November 7, 2010

ESPRESAUN POETIKA LXXII




REQUIEM BA BUNG LELE

Nia hananu
Nia ko’alia
Nia halo komik
Nia kili ita
Halo ita no rai laran tomak hamanasa to’o kabun moras

Ohin nia bá ona, hakat bá tasi sorin
Molok nia la’o hela ita, nia rai hela marka oan ida
Ita foti matan, hateke marka oan ne’e
Ita hetan fali ita-nia midar
Ita hetan fali ita-nia moruk
--
@ 7 Novembru 2010

Friday, November 5, 2010

AFORISMA DIARIA [5-11-2010]

*) Ó rasik duni maka sai autór b ó-nia destinu moris. Ó presiza halo preparasaun didi’ak. Se la’e ó rasik duni maka sei leki iha aban-bairua. Fiar ba katak, arrpendimentu sei mai ikus.

Monday, November 1, 2010

ESPRESAUN POETIKA LXXI




Loron Santu/a no matebian sira-nian/Loron ba ita atu hakru’uk ba sira/Sira maka hatutan ita-nia hamulak/Sira maka hatutan ita-nia harohan/Sira rona ita-nia halerik//
--
1 Novembru 2010

Friday, October 1, 2010

ESPRESAUN POETIKA LXX







Ha’u hakarak mosu ho ha’u-nia kór rasik iha rai fehan moris nian. Ha’u hakarak mós naktabar ha’u-nia an ho kór selu-seluk, hodi nune’e bele forma mós arkuíris ne’ebé murak. Na’i, fó kbiit nafatin mai ha’u, hodi nune’e ha’u bele hadi’a ha’u-nia an nafatin atu hala’o knaar kmanek ida-ne’e.
---
1 Outubru 2010

Sunday, August 29, 2010

ESPRESAUN POETIKA LXIX





30 AGOSTU 1999

Ita, to’o ikus, hakotu duni ita-nia destinu polítika
nu’udar reinu rai Lafaek nian

atu hamrik mesak
ka la tabele bebeik ba ema

Ita prontu simu raan nakfakar

Ita prontu simu matan-been suli

Ita prontu simu ruin namlekar
atu manan liberdade

Ita-nia kole la saugati!
---
Agostu 2010

Friday, July 30, 2010

AFORISMA DIARIA [30-7-2010]

*) Ita-nia isin, klamar no neon nia saúde nu’udar osan-mean. Kuandu osan mean ne’e, ita la kuidadu ho didi’ak, ita mak sei lakon.

*) Ita nia moris sei sai hanesan lilin oan ida, ne’ebé lakan, to’o ikus sai mohu. Ita husik hela naroman, hako’ak nakukun ne’ebé falun metin.

ESPRESAUN POETIKA-LXVIII



*) UKUN RASIK AN

Ukun rasik an---ita sosa ho ita-nia raan!
Ukun rasik an---ita sosa ho ita-nia ruin namlekar!

Ukun rasik an---sai nu’udar lia-fuan lulik ida!

Ukun rasik an---hako’ak ita hotu-hotu hanesan Timoroan!

Hamutuk, ita halo ona buat ruma iha loron-horiseik, loos ka la’e?
Hamutuk, ita halo buat ruma iha loron-ohin, loos ka la’e?
Hamutuk, ita hakarak atu simu loron-aban

Timór Lorosa’e tenke sai uma-laran ida de’it
to’o mundu rai-klaran nabeen

Ita-nia uma laran fo’er karik, sé maka sei sente buat ruma la di’ak?
Hamutuk de’it maka ita bele futu ai-saar
Hamutuk de’it maka ita bele dasa sasan fo’er sira
Hamutuk de’it maka ita bele halo ita-nia uma-laran sai moos
---
2006-2010

*) Tradús hosi lian Galoli.

Thursday, April 1, 2010

ESPRESAIUN POETIKA LXVII




BEI MÁRIO


nia: ita hun, ita abut

ita sei la buras
ita sei la matak

karik

ita la fui
ita hun, ita abut

ita sei la lolo
ita sei la nani
karik

ita la haburas rai sorin-sorin
hodi hasoru loron matan nabilan
--
Marsu 2010

Sunday, March 28, 2010

ESPRESAIUN POETIKA LXVI




OAN SIRA

Sira: ita-nia matan-fulun
Sira:ita-nia teen-rohan

Sira hatutan ita-nia lisan
--
Marsu 2010

Wednesday, March 17, 2010

ESPRESAUN POETIKA LXV



MESTRE
(Sang Guru)

Nia mak fera uluk dalan
Ita la’o tuir nia ain leut
Ita hetan nia lalatak
--
8 Marsu 2010

AFORISMA DIARIA [17-3-2010]

[Enerjia no vontade atu hakerek iha blog ne’e kuaze laiha liu iha fulan barak nia laran, ne’e duni maka ha’u la mosu…
Saúde mental la di’ak maka ha’u sofre hahú iha fulan Novembru klaran 2009 to’o fulan finál fulan-Janeiru 2010 sai nu’udar fatór ida-ne’ebé kontribui ba iha ‘kevakuman’ ida-ne’e……]


*) Tansá maka ha’u tenke hakfodak no atrapalladu resin bainhira anin boot moris nian huu maka’as no halo ha’u besik atu tohar, no atu fokit de’it ona ha’u sai hosi ha’u-nia abut rasik?

*) Di’ak liu halo buat ki’ik oan ruma ne’ebé iha impaktu pozitivu ba ita-nia moris duké hein atu halo buat boot ruma maibé buat ne’e apenas mehi de’it no la sai realidade. Ho liafuan seluk ha’u bele dehan katak
entre realista no idealista ha’u hili liu maka atu sai ema pragmátika ida. Hodi nune’e, ha’u hein katak planu sira maka ha’u trasa iha moris, hau bele realiza duni tuir kbiit maka ha’u iha.

*) Moris nu’udar luta. Ezijénsia ida maka ita presiza atu alkansa maka ita tenke iha kbiit hodi iha pasiénsia hodi enfrenta buat moruk tomak ne’ebé mosu.La’ós fasil atu hala’o buat ne’e, maibé ne’e la’ós katak imposivel atu hala’o.

*) Furak ba ita atu rona no tau iha fuan no neon katak iha moris ne’e ‘laiha ema beik, maibé iha de’it ema badinas no ema baruk teen’ . Buat ne’e han malu loos ho saida maka ema hatete ho lia-indonézia katak, “rajin pangkal pandai”.

*) Karik ó la buka atu fui ó-nia hun no abut, oinsá maka ó-nia dikin no sanak sira bele hetan buras, no matak malirin?

*) Ha’u tenta halo buat hotu ho kbiit maka ha’u iha atu kumpri ha’u-nia obrigasaun sira. No ó rasik la liga boi atu kumpri mós ó-nian? Entaun, ba tuur tiha iha fulan!

Tuesday, January 12, 2010

ESPRESAUN POÉTIKA –LXIV




NOTA TINAN FOUN


ha’u sei muron
ha’u sei moras
ha’u sei kole

ah, bainhira loos, Na’i
mak ha’u dada fali pasu sira mak nakonu ho kbiit tomak?
--
Janeiru 2010