AFORISMA DIARIA [29-4-2009]

[Semana tolu loloos ha’u la ativa ha’u-nia blog hodi hakerek ‘kolom’ “Aforisma Diária” tanba ha’u okupadu ho buat seluk. Buat barak maka ha’u observa no hakerek de’it iha ha’u-nia diariu no la transfere liu mai iha blogspot. Ha’u-nia tempu atu halimar dada lia iha tagging maka okupa tomak tiha ona. Hobi foun ida-ne’e halo ha’u ‘ketagihan’ tiha oituan. Ha’u la konsege kontrola no jere didi’ak ha’u-nia an…. Ne’e frakasu boot ida. Ne’e fallansu boot ida…. Ha’u determina atu filafali dada lia….]

*) Ai dikin no sanak saída tan maka sei lolo, no buras iha loro matan nabilan nia oin karik ai abut no hun ita ta kotu tiha ona?

*) Kapasidade atu kontempla, kapasidade atu refleta kona-ba moris nia lalaok ne’ebé iha nia midar no moruk, inspira ita konstantemente atu hateke buat hotu liuhosi ókulu espiritual.

*) Ita hamanasa, mundu mós hamanasa ho ita. Ita respeita mundu, no mundu mós sei respeita ita. Ne’e lei-inan ne’ebé hakerek nanis ona iha didin lolon sivilizasaun ita ema nian.

*) Moris iha mundu ne’e la’ós moris iha lalehan. Ne’e realidade ida maka ema hotu labele nega. Maibé, ho kbiit maka ita iha, ita bele transforma moris ita-nian iha rai klaran ne’e hanesan ‘moris iha lalehan’ karik ita hala’o tuir duni lala’ok lei karidade nian.

*) Teoria ho prátika tenke la’o hanesan. Tenke iha balansu. Hodi nune’e maka ita bele transforma ita-nia an sai “a man/woman of action and a man/woman of reflection.”

*) Dala ida tan, ita tenke dixiplina iha aspetu hotu-hotu. Karik laiha dixiplina, ita sei halo azineira oioin, no halo rungu-ranga iha fatin-fatin.

*) Ita soe, no tetak halo aisar rahun no namkari tiha, no depois oinsá maka ita bele dasa foer iha ita-nia uma leet?

*) Ita tenke iha fuan boot, néon luan, hodi nune’e maka ita bele ultrapasa barreira sira moris nian.

*) Karik ita-nia rai ne’e lulik duni, entaun ita tenke, hakarak ka lakohi, halo tuir nia hakarak. Hodi nune’e ita labele hetan malisan iha loron ikusmai.

ESPRESAUN POETIKA LIV

KRIZE 2006 IV

Dili ita haree ba/hanesan lakon tiha ona nia klamar/
Dili ita haree ba/halo buat hotu-hotu la hun, la dikin//
--
Abril 2009

TO’O BAINHIRA TAN

Ita raan sei manas/
Ita ran sei nakali/
Ita tetak malu/
Ita oho malu/
To’o bainhira tan?/
--
Abril 2009

ESPRESAUN POETIKA LIII

*)MONUMENTU PASKUA NIAN

Hamrik metin
La fuhuk ho tinan maka aumenta
Hatan hasoru sinál sira tempu nian
--
Abril 2009

*) Tradús hosi poezia orijinál ne’ebé hakerek ho lia-indonézia.

EPRESAUN POETIKA LII

SETEMBRO NEGRO ‘99

ha’u-nia Dili ema sunu halo mutuk
ha’u-nia Dili ema sama halo dodok
ha’u-nia Dili ema tetak halo rahun

ha’u-nia Dili lelir, fuan mós kanek
ha’u-nia Dili tanis, fuan mós bubu
--
Abril 2009

KRIZE 2006 I

kilat tarutu, ami sarebak, halai namkari
husik hela uma.
mamuk, asu de’it mak hatenu
--
Abril 2008

KRIZE 2006 II

Ita hatudu liman ba malu
Sé loos maka iha sala?
Sé loos maka sala laiha?
--
Abril 2009

KRIZE 2006 III

Dili nia matan, tauk atu hateke
Dili nia tilun, hakfodak atu rona
Dili nia ain, toos atu hakat
Dili nia fuan, atu tuku la tuku
Dili nia inus, dada iis, atu kotu sala-sala
Dili nia liman, nakdedar, kaer sasan la metin
Dili nia ibun, metin loos atu loke

Dili nia kakutak, nakonu ho rungu-ranga
--
Abril 2009

AFORISMA DIARIA [8-4-2009]

*) Ema ida ka rua de’it maka hatene ho loloos, no didi’ak kona-ba ha’u-nia foer, ha’u-nia dois no dodok alias ha’u-nia moras aat sira. Foer, dois no dodok sira ne’e ha’u tenta atu falun metin. Ha’u mosu iha maluk barak nia leet hanesan loloos ema moralista boot ida. Ha’u-nia atitude ne’e halo ema barak maka espantadu. Maibé, ema ida rua maka hatene ha’u-nia frakeza sira ne’e, sei rai iha laran, no sinti laran namakili tebes, no hamnasa, no mós bisu-bisu, “Imi beik ba, maluk sira. Imi la hatene katak ema ne’e “é um grande sacana!” Nia lohi imi ho ninia maneira ida-ne’ebé “pasang topeng begitu rapi”.

ESPRESAUN POETIKA LI

Ha’u hetan ezijénsia la’ós de’it atu lee livru sira ne’ebé publika, maibé lee mós livru moris nian.



Ha’u hakarak toka mós iha orkestra simfonia moris nian. Ha’u afina tiha ona ha’u-nia gitara. Ha’u prontu ona atu toka. Ita presiza ensaiu hamutuk. Imi prontu ona ka, maluk sira?

AFORISMA DIARIA [6-4-2009]

*) Dala barak ita la sinti katak ita-nia ibun maka kroat, ita-nia nanal maka ruin laiha, ita ko’alia la sukat, ko’alia naran-naran de’it, hakanek tebes maluk sira seluk nia fuan.

*) Dala barak iha moris ne’e ita enfrenta konflitu sira ne’ebé ezije tebes atu hetan solusaun ida maka konvida ita atu hasoru malu iha dalan klaran alias “win-win solution”. Tanba radikalizmu ne’e apenas hamosu tan de’it rungu-ranga maka maka’as liután iha fatin-fatin.

*) Dala barak ha’u tenke tolan buat moruk tanba de’it iha objetivu ida atu buka hodi hamenus tensaun no kria armonia iha ha’u-nia moris. Ho atitude ida hanesan ne’e, ha’u hetan bebeik krítika hosi parte bara-barak katak ha’u lakon tiha ha’u-nia dignidade no integridade.

ESPRESAUN POETIKA L

KRIZE 4 DEZEMBRU 2002

Dala ida tan, Dili hakfodak, Dili nakdedar
Dala ida tan, lia loos ita subar, lia loos ita hakoi moris
--
Abril 2009

ESPRESAUN POETIKA XLIX

Ha’u hateke ba dook—-hateke ba loron aban maka, sedu ka tarde, sei to’o tan mai. Ha’u mós prepara daudaun ha’u-nia an. Na’i, keta husik ha’u la’o mesak!

AFORISMA DIARIA [31-3-2009]

*) “Di’ak liu ita prevene moras ida, duke ita kura moras ne’e”, nu’udar ditadu murak ida ba ita atu refleta ho klean. Haree ba iha kontestu Timor-Leste nia moris hanesan nasaun soberanu ida, hanesan Timoroan ita hotu-hotu iha obrigasaun atu buka halo esforsu hodi prevene krize iha aspetu oioin atu labele mosu, duké ita husik liutiha krize mosu, maka depois ita, to’o ikus, rame-rame buka atu kura krize maka ita enfrenta tiha ona.

[dada lia ho maluk JS no RL iha restaurante Erli, besik Parlamentu Nasionál depoizde almosu ohin..]

*) Ema mesak ida de’it sei susar tebes atu halo milagre. Ita hotu-hotu, hanesan (Timoroan) hamutuk, kaer liman hodi fó neon no fuan ba malu maka ita sei bele halo milagre ba ita-nia rain doben ida-ne’e.

*) Kuandu besi sei manas, di’ak liu ita buka atu tuku tiha besi ne’e, karik la’e, entaun kuandu besi malirin ona, martelu maka sei baku fali ita-nia ulun..

*) Istória sei repete filafali ninia ritmu, no melodia rasik. Ita prontu ona atu aprende?

*) Istória mós sai nu’udar lalenok boot ida ba ita atu, se bele karik, buka atu kontinua leno beibeik ita-nia an ne’e sé loos.

AFORISMA DIARIA [30-3-2009]

*) Sé-sé de’it maka taa kotu nia pasadu, no soe tiha de’it buat ne’e, sedu ka tarde sei enfrenta krize identidade.

*) Fásil ba ita atu buka de’it ema seluk sira-nia sala, no ita lakohi buka atu halo reflesaun klean hodi haree ba ita-nian. Depois, ita mosu mai hanesan anju sira, no hatudu liman tun sa’e. Ita haluha tiha ita-nia an katak ita mós sai ema hanesan maluk sira seluk.

ESPRESAUN POETIKA XLVIII:"SI VIS PACEM, PARA BELUM"

*) SI VIS PACEM, PARA BELUM

Rai Lafaek ida-ne’e, rai lulik
Rai ida-ne’e ami-nian

Keta sama ami ulun
Keta bobar ami néon
Iha ami-nia rai fohon

Se hakarak funu, ita funu!
Se hakarak dame, ami prontu!
--
Marsu 2009

*)Espresaun Latina katak, “ karik hakarak dame, tenke prontu atu funu”

ESPRESAUN POETIKA XLVII

Na’in Feto Ramelau, salva ami! Tau matan mai ami! Keta husik ami monu ba iha tau laran!

AFORISMA DIARIA [25-3-2009]

*) Bainhira ita tasak ona iha ita-nia moris—hala’o ita-nia knaar iha kualker aspetu, rekoñesimentu ne’e to’o ikus sei mai duni.

*)Justisa loron ruma sei manan. Maibé, uluk nana’in, ita hakarak ka lakohi, justisa tenke terus.

*) Buat hotu sei la tun de’it hosi lalehan. Ita-nia kosar metan suli tiha lai maka ita foin hetan susesu iha moris.

ESPRESAUN POETIKA XLVI

Ha’u nu’udar ema la’o-dalan ida-ne’ebé monok. Sempre prontu atu hasee se-se de’it maka ha’u hasoru iha viajen naruk ida-ne’e. Sempre prontu atu konvida maluk sira hodi servisu hamutuk—futu aisar kesak maka namkari. Maibé, karik ha’u-nia konvite ida-ne’e maka la simu, ha’u sei konserteza hakiduk neineik, no ha’u sei kontinua filafali hala’o ha’u-nia viajen monok ida-ne’e.

AFORISMA DIARIA [23-3-2009]

Esénsia hakerek hanesan “a man of letters”

*) Tinan barak nia laran ona mak ha’u hala’o ha’u-nia knaar hanesan “a man of letters”. Durante ne’e, dala barak ha’u sinti katak ha’u hala’o hela orasaun, hasa’e hela ha’u-nia hamulak no harohan hela ba Maromak bainhira ha’u hakerek, no luku iha tasi klean mundu literáriu nian (lee: hala’o reflesaun profundu).

*) Kbiit kaneta, no kbiit surat tahan nian maka sai nu’udar ha’u-nia kilat atu tiru sai ha’u-nia kilat musan: sentimentu no pensamentu ba maluk sira-nia fuan ho neon. Husu boot kilat musan ne’e sei la tiru sai saugati de’it.

*) Hanesan eskritór ida, ha’u-nia knaar maka observa, no observa beibeik mundu nia lala’ok maka sempre mosu ho nia mutin no metan.

AFORISMA DIARIA [22-3-2009]

*) Hosi labarik sira–nia matan, ita hateke borus lala’ok kleuk ema boot sira-nian. Hosi labarik sira-nia néon, ita fihir hetan realidade moris nian.

*) Ita fanun malu, fó hanoin ba malu katak moris nia valór sei iha folin bainhira ita fahe hanoin no sentimentu.

AFORISMA DIARIA [20-3-2009]

*) Knaar literatura nian maka buka atu halo beibeik reflesaun ba iha tempu pasadu, prezente no futuru ho maneira ida-ne’ebé klean tebes . Knaar literatura nian mós apenas halibur buat hirak ne’ebé ema konsidera tuan, no buka atu hafoun fali buat sira-ne’e. Ho liafuan seluk mós ita bele dehan katak knaar literatura nian maka hanesan buat tuirmai: hala’o knaar 2R (reuse & recyle).

*) Atu halo nusa mós nakukun sempre hein hela ita nafatin. Ita-nia knaar maka halakan ita ida-idak nia ahi lutan, no buka atu hakoak nakukun ho ita-nia fuan no laran tomak.

*) Hanesan ema artístiku ida, iha ha’u-nia diskusaun no troka impresaun bara-barak ho belun Timoroan sira—durante han loro manas, han kalan ka durante hemu kafe, nst, ha’u hatete fila-fila katak, bainhira familia ida-idak Timoroan nian bele afina ona didiak sira-nia ‘instrumentu muzikál’ moris nian tuir padraun maka iha, entaun konserteza sei hamosu orkestra simfonia “ipoleksoskulsedenas [ideolojia, polítika, ekonomia, sosiál, kulturál, seguransa no defeza nasionál] ida maka furak atu rona iha rai Lafaek ida-ne’e. Karik la’e, entaun ita-nia rain ne’e kala sei atrazadu ba beibeik tinan bai-loron iha aspetu hotu-hotu, no ita-nia independénsia ne’ebé ita funu ho maka’as atu hetan ne’e kala sei folin laek. Ha’u tauk, keta halo ita Timoroan mak sei bele sai fali atan iha ita-nia rain rasik.

*) Dala barak ona ita rona ema matenek-na’in sira dehan katak ita-nia inimigu ka funu maluk la’ós ema seluk, maibé ita-nia an rasik. Bainhira ita konsege konkista ona inimigu boot ida-ne’e iha ita-nia moris tomak, entaun ita bele ho orgullu proklama ita-nia an katak ita ne’e sai duni funu-na’in ida-ne’ebé iha aten barani. Funu hasoru ita-nia an (ita-nia ego) la’ós funu ida maka fásil. Funu ida-ne’e ezije dixiplina mentál ida- ne’ebé rigorozu tebetebes.

*) Laiha ema ida maka anju alias mós no la lori buradu iha nia an iha nia moris iha mundu rai klaran ne’e. Ne’e duni, ha’u sinti katak, ita hotu lalika patarata, tebe rai no foti an hodi hatudu liman fuan ba malu.

*) Atu hatete, no ko’alia kona-ba kualker teoria lala’ok moris nian ne’e fásil tebe-tebes, maibé sei la fásil ba ita atu implementa teoria sira-nia ne’e iha prátika ho didi’ak.

*) Sé maka la leno nia an beibeik, nia rasik sei la hatene ho loloos foer iha nia isin lolon ne’e oin nusa.

KORESPONDENSIA LITERARIA V

Introdusaun

Iha loron 6, fulan-Marsu, tinan 2009 ha’u hasoru malu ho alin mane oan ida, ne’ebé nia oin ha’u koñese maibé ha’u haluha tiha ona nia naran. Nia hatete mai ha’u katak durante ne’e nia gosta akompaña hela ha’u-nia blogspot sira. Ami hasoru malu iha aula Yayasan Hak nian iha Farol, Dili.

Tuku 6:30 ho balun ona. Rai mós besik nakaras daudaun. Ami hahú dada lia oituan kona-ba literaturaTimor-Leste nian, hodi hein atu tuir diskusaun ida-ne’ebé sei atu hala’o hamutuk ho maluk ativista Indonézia, Wilson kona-ba sosializmu. Nia husu mai ha’u oinsá ha’u-nia hanoin atu dezenvolve literatura iha rai ida-ne’e, no ha’u hatan katak presiza atu diskuti maka’as liután kona-ba buat ne’e. Ha’u hatudu ba nia diagrama pensamenntu ha’u-nian kona-ba mundu espiritualidade no mundu hakerek alias mundu literária. Ha’u esplika liután katak “Espiritu boot maka nu’udar Maromak sai nu’udar lilin ida-ne’ebé leno fatin nakukun. Ha’u hanesan de’it lilin oan ida, ne’ebé fó an atu sunu hodi leno tutan fatin nakukun ne’e. Maluk sira seluk ne’ebé sai mós hanesan lilin bele ba sunu sira-nia an diretamente ba iha lilin boot ne’e ka bele mai sunu nia an iha ha’u. Buat hotu depende ba sira rasik. Lilin sira-ne’e sei fó sai sira-nia lakan, fó roman nabilan, hakoak fatin nakukun……..Lilin sira- nia lakan nabilan iha fatin nakukun sei hamosu panorama ida mak furak atu hateke.”

Atu hatutan ami-nia konversa kona-ba mundu literáriu ha’u tenta haruka SMS ba nia liuhosi ha’u-nia telemóvel iha loron 11, fulan-Marsu.

Konversa SMS kona-ba “Sastra Timor”

(Há’u sei uza de’it maluk oan ne’e nia naran inísiu—“d “ atu habelar korespondénsia oan ne’e ho maluk leitor sira)

ABÉ: “ola irmao d. interesante ita dada lia foin lalais ne’e konaba sastra,etc.furak katak ita akompana hau nia blog. kmanek. abe” [16:48:03//11-3-2009]

D: “Obrigado maun Abe, karik tempu ruma ita bele fahe informasaun ba malu.ho explorasaun idea sastra nebe benefisia ba futuru civilizasaun Timor. Obrigado.” [17:05:30// 11-3-2009]

ABÉ: “furak. hau kria blog nee hanesan meius ida atu komunika hau nia idea. ita hotu mehi katak sastra timor bele sai mos porta vos forte nasaun nian. salam. [ 17:13:30// 11-3-2009]

D: “ los duni maun, a luta kontinua kontinua para sempre. Obrigado. [17:21:57//11-3-2009]

ABÉ: “Obrigadu mos. hau konta ho alin sira nia suporte moral mai hau atu hakerek no hakerek.salam.” [17:19:43// 11-3-2009]

ABÉ: “Obrigadu. Hau hein ho laran luak. [17:26:25//11-3-2009]

***

AFORISMA DIARIA [18-3-2009]

*) Ita labele nega ema seluk nia favór ne’ebé halo mai ita. Karik la’e, ita hanesan loloos fore rai sira haluha tiha ona nia kulit.

*) Bainhira ita hetan ona bokon, di’akliu hariis tiha. Ita labele halo buat ida rohan-rohan de’it.

*) Maluk Timoroan ida-ne’ebé durante tempu okupasaun Indonézia ‘kolabora ho inimigu’, aumesmu tempu servisu maka’as ba klandestina loron ida fó sai nia lian,”Maluk sira, ha’u sei husik istória maka sei julga--seráke ha’u ne’e ema traidor ida duni ba rai doben ida-ne’e.”

*) Ita tenke tane malu, no fó liman ba malu karik ita hakarak duni atu salvaguarda ita-nia sobrevivénsia hanesan ema kriatura sira ne’ebé hela iha planeta ida-ne’e.

*) Dala barak ema nia liafuan hatete, “laiha buat foun ida iha loro-matan nia oin.” There is nothing new under the sun. Ita apenas halo de’it resiklajen ba buat sira ne’ebé iha tiha ona.

ESPRESAUN POETIKA XLV

Iha prosesu aprendizajen, ha’u loke ha’u-nia neon ho fuan. Hetok ha’u aprende buat barak, hetok ha’u sinti katak ha’u seidauk aprende buat ida. Iha buat barak tan maka ha’u tenke aprende bainhira ha’u sei dada iis iha mundu rai klaran.

ESPRESAUN POETIKA XLIV: "INAN-FETON: WEE MATAN, SULI LORON, SULI KALAN"

*) INAN-FETON DOBEN: “WE MATAN, SULI LORON, SULI KALAN”

Ko’alia kona-ba inan, la seluk, la leet, ita ko’alia kona-ba ita-nia hun, ita ko’alia kona-ba ita-nia abut rasik.

Se karik la ho inan nia prezensa, oinsá maka ita bele mosu, oinsá maka ita bele eziste, no bidu ho laran haksolok iha ita-nia planeta Rai nia palku leten, no rai fehan sira?

Hamutuk ho ita-nia aman sira, ita-nia inan doben, kous hasai ita ho laran no neon tomak, hosi Nai Maromak nia kadunan, ho neras domin. Nia kous ita, nia lori ita mai hatuur tan iha abad mundu rai klaran ne’e nian. Nia la kole, foti matan, hateke ita buras, nia la kole haree ita, lolo ita-nia dikin, rani iha fatin-fatin.

Inan nia terus, sura labele. Inan nia kole, inan nia kosar been, selu labele, to’o deit ita tama fali ba rai kuak, alias fila fali ba rai rahun.

Hanesan inan ida ne’ebé tau ita iha mundu rai klaran, nia la husu buat barak mai ita. Hanesan inan ida ne’ebé terus barak tiha ona mai ita, nia husu deit, atu ita hato’o hikas fali ita-nia domin tomak ba nia. Hanesan inan ida ne’ebé fó an tomak ba mate atu sosa ita-nia moris, bainhira nia tanis, nia hakarak tebes duni atu ita la baruk, hamaran lisuk nia matan been maka suli.

Inan nia domin, domin rohan laek! Inan nia domin, domin lalehan. Inan nia domin, domin hori otas, domin hori wain nian kedas.

Inan sira nu’udar bee matan, ne’ebé suli loron, suli kalan. Bee matan oan ne’e mós, moos nabilan tebes, no furak la halimar. Kanek bubu sira ne’ebé ita iha, ho bee, ita buka atu tuhik. Kanek bubu sira ne’ebé ita iha, ho bee, sei sai diak.

Ho domin tomak ne’ebé nia hato’o mai ita, nia kria armonia, ho domin tomak ne’ebé nia haklaken, nia kria dame, ho domin tomak ne’ebé nia haburas, nia kria hakmatek iha ita-nia uma laran.

Inan nia prezensa iha mundu rai klaran, ho frajilidade tomak ne’ebé nia iha, nia fó sai nia lian. Nia lian: lian osan mean, nia lian: lian laran maus, nia lian: lian laran dodok, dala barak sempre hananu, iha espasu lia loos nian maka sublime.
--
2006-2009

*) Poezia-proza ida-ne’e ha’u adapta fali hosi reflesaun ha’u-nian ne’ebé fó sai liuhosi RTTL iha tinan 2006 durante krize polítika-militár. Ha’u hatun fali iha fulan ida-ne’e hanesan jestu ida hosi ha’u-nia parte atu kontribui mós iha selebrasaun loron mundial feto nian. Maluk sira hosi jornál Timor Post hatun iha sira-nia edisaun 10-3-2009 . No maluk sira hosi PIO UNMIT nian konsege uza poezia ne’e hodi halo video ida hamutuk ho fotografia sira, no fó sai iha TVTL.

AFORISMA DIARIA [14-3-2009]

*) La’ós buat ida maka fásil atu mantein balansu iha ita-nia viajen moris. Pasiénsia sai nu’udar fatór importante ida iha ita-nia aspetu vida moris nian atu ajuda mantein balansu ne’e. Ha’u hanoin fali ha’u-nia avo feto nia liafuan katak, “pasensi mak sei manan buat hotu”.

*) Buat hotu iha moris iha nia limite. Bainhira ita hakat tiha ona liña limite nian, ita rasik mak sei sa’e rai. Ita rasik mak sei hetan nia masin.

*) Labele prontu de’it atu horon ita-nia familia nia morin, maibé prontu mós atu horon nia dois. Hodi nun’e ita sei bele ultrapasa dezafiu oinoin ne’ebé mosu iha ita-nia moris ho fuan no laran tomak.

*) Dala fila-fila ha’u hatete tiha ona katak ha’u la’ós anju. Fásil ba ha’u atu monu iha tahu laran. Fásil ba ha’u atu sidi iha nakukun. Imi sei hakarak atu mantein imi-nia korajen hodi simu ha’u no perdua ha’u-nia lala’ok kleuk sira ne’e hotu?

*) La’ós fásil ba ita ema atu hala’o doutrina ida-ne’e: “Hate the sin, and not the sinner." Maibé, ha’u fiar katak ho kbiit divinu nian ita bele hala’o duni buat ne’e.

ESPRESAUN POETIKA XLIII

AMI LAKOHI NONOK

Ami lakohi nonok, maske iha salabu
Ami lakohi nonok, maske iha deprimente
Ami lakohi nonok, maske ami tenke mout
--
Outubru 2008-Marsu 2009

AFORISMA DIARIA [13-3-2009]

*) Segredu moris nian maka ita la kaer metin, kuandu naklekar, ita-nia oin maka sei mean. Ita-nia oin maka sei tun. Ita-nia naran maka sei foer-buradu. Ita-nia oin maka sei hanesan loloos ‘asu han tee’.

*) Ita tenke aprende hosi istória. Ne’e ‘harga mati yang tidak bisa ditawar-tawar’. Hosi istória maka ita sei aprende lisaun boot. Husu boot katak ita sei la repete fali sala sira ne’ebé ita halo tiha ona iha tempu uluk, iha tempu ikusmai.

*) Ita keta koko atu halo demais ba ema seluk ho ita-nia hahalok maka la tuir dalan. Loron ruma ita rasik maka sei selu. Ne’e la’ós “masin be meer kedas, aimanas be manas kedas”, hanesan ema nia liafuan hatete.

*)Buat hotu iha mundu rai klaran iha nia regra sira rasik, ne’ebé hakarak ka lakohi ita tenke kumpri. Bainhira ita viola regra hirak ne’e, ita maka sei lori nia todan hotu. Alias, ita maka sei buka lei merik.

*) Karik ita la afina didi’ak ita-nia instrumentu muzikál tuir garputala ne’ebé iha, keta mehi atu envolve ho avontade iha orkestra ida hodi kria som sira ne’ebé melodiozu. Moris mós ezije ita atu prepara no afina didi’ak ita-nia an bainhira ita hakarak luku klean iha nia tasi laran.

AFORISMA DIARIA [11-3-2009]

[Semana rua resin ha’u la mosu iha ‘cyberspace’ hodi espresa ha’u-nia hanoin no sentimentu tanba okupadu loos ho vida familiar nian. Ha’u ba tiha illa Deuza nian hodi pasa férias no trata ha’u-nia ferikoan nia sáude fízika. Nia sofre riins. Ha’u fiar katak maluk sira hein hela namanas atu lee fali ha’u-nia blog. Ita dada lia fali…..

Horiseik ha’u-nia aman halo tinan 5, fulan 3 la’o hela oan ami no beioan sira no mós ha’u-nia inan... Hanesan baibain ha’u tenta espresa ha’u-nia mensajen ba alin/bin sira hanesan tuirmai (ha’u haruka horikalan):

IN MEMORIAM PAI SEBASTIÃO

Papa nia riku soi maka ita: oan no beioan sira/husu boot riku ne’e (hetan fali) funan/ hosi tinan ba tinan// [20:41:08/10-3-2009]

Ha’u hein katak loron ruma bainhira ha’u hakerek karik livru kona-ba ha’u-nia aman, ha’u sei publika hotu poezia oan sira ne’e iha ha’u-nia livru.

Iha fulan Fevereiru liubá ha’u-nia mensajen kona-ba ha’u-nia aman mak hanesan tuirmai:

HANOIN HIKAS PAI SEBASTIÃO

Ho kbiit tomak papa hatudu tiha ona dalan/papa nia kole sura labele/papa nia kole selu labele/papa nia kole sei la sai saugati//
[09:17:05/11-2-2009]

Ha’u hakarak aproveita mós oportunidade ida-ne’e atu hato’o mós mensajen kona-ba ha’u-nia katuas ba edisaun fulan Dezembru 2008 nian.
Maka ne’e:

Papa hakbesik ita/bisu-bisu iha ita-nia futar tilun/”oan, keta haluha, ha’u mai hosi ema kiak”//

Mensajen ida ne’e hetan resposta hosi há’u-nia alin Micha katak, “it is a powerful message.” ]

*) Ha’u hakarak sai ema pragmátiku ida iha ha’u-nia moris tomak; lakohi mehi aas demais, no to’o ikus la konsege realiza ha’u-nia mehi, no mós lakohi sai realista demais ne’ebé laiha liu mehi iha ha’u-nia moris loron-loron. Ha’u hakarak bebeik atu tau slogan tuirmai ne’e iha prátika: “plan your work, and work your plan”. Sim, la’ós buat ida maka fásil atu halo planu sira, no implementa planu sira ne’e. Presiza dixiplina mental.

*) Aisar kesak maka ita la futu hamutuk, oinsá mak ita bele dasa foer iha ita-nia uma laran, no iha uma tatis sira?

*) Bainhira ita abut la metin, anin huu maka’as, ‘ita sei monu hanesan loloos haas tasak sira’.

*) Ita sei tata rai hotu bainhira ita la kaer metin ita-nia uma lulik maka sai nu’udar ita-nia abut hanesan ema Timoroan.

*)Valor moris nian saida tan maka ita sei hetan iha ita-nia moris ne’e, bainhira, materialmente, ita iha buat hotu-hotu, maibé ita lakon tiha ita-nia klamar?

*) Ha’u fiar ba iha liafuan. Liafuan iha nia kroat, iha nia kbiit atu “quebra o silêncio”.

AFORISMA DIARIA [22-2-2009]

*) Labele ansi atu halo buat ida.

*) Lalika hatudu katak ó matenek. Biar ba ema seluk maka haree katak ó lakan duni ho ó-nia ahi oan matenek.

*) Ema seluk ha’u bele bosok ho avontade, maibé susar la halimar ba ha’u atu bosok ha’u-nia an.

*) Ita rona malu mak di’ak. La rona malu, ita maka sei hetan susar, ita rasik maka sei terus.

***

KORESPONDENSIA LITERARIA IV

12-2-2009

Introdusaun

Kleur ona maka ha’u la hatama ka publika ha’u-nia korespondénsia literária ne’ebé ha’u hala’o ho maluk sira iha rai laran liuhosi SMS iha blogspot ida-ne’e.

Tuirmai poezia oan ida-ne’ebé ha’u haruka ba maluk sira, no ha’u hetan resposta hosi sira horikalan.

ITA-BOOT NIA BATINA/ha’u moras todan: ha’u klamar terus/fó lisensa mai ha’u-ata atu kaer Ita-Boot nia batina/fakar mós Ita-Boot nia mina oliveira domin nian mai ha’u-ata/ hodi nune’e ha’u bele di’ak filafali ho lalais// [21:51:11//11-2-2009]

Resposta sira:

1.R. D. = “Se mak bulak ida ne’e?” [maisumenus tuku 10 kalan]

2.Suzana TP = “Diak pois há’u haruka ba suli hanesan tasi” [22:08:53//11-2-2009]

3.Atoi R. = “Obrigado maibé ha’u la kompriende” [22:18:00//11-2-2009]

4. Pe. Olá = “Sajak ne’e tau nia titulu, Jesus. Bele atrai liu” [11:55:12//12-2-2009]

5.F.Nascimento = “We matan mos, we liman diak, halo suli mai, fakar mos mai, ami iha lerek susar no terus laran. Tan Ita Boot, ami Nain deit. Laran luak tebes no kmanek wain basuk.”[12:56:05//12-2-2009]

****

ESPRESAUN POETIKA XLII

Mestre, ha’u-ata moras todan; ha’u-nia klamar terus. Fó lisensa mai ha’u atu kaer Ita-Boot nia batina. Fakar mós Ita-Boot nia mina oliveira domin nian mai ha’u-ata, hodi nune’e ha’u bele di’ak filafali ho lalais.

AFORISMA DIARIA [09-02-2009]

*)Segredu moris nian maka ita rai no falun metin sai nu’udar ai tarak ne’ebé tuu bebeik ita. Ita sempre sinti atrapalladu.

*) Loron ruma, sedu ka tarde, segredu nia iis dois ne'ebe ita falun metin sei fakar sai. Ema sei horon. Ema sei hakfodak. Ema sei bele bulak.

*)Esensia Poezia— poezia hanesan bainaka, gosta vizita beibeik ita. Ita keta baruk atu simu nia, no dada lia ho nia. Bainhira dada lia ho nia, ita nia neon no fuan sei naklole liután. Nia sei lori ita ba iha orizonte, no husik ita semo iha espasu imajinasaun nian ho livre.

*) Halai tama ba iha espasu poetiku ne’e nu’udar esforsu ida atu halai sees hosi realidade moris nian?

*) Buat sasan sira ne’ebé ha’u hakerek ne’e, ema barak hakerek tiha ona. Ne’e duni buat hirak ne’ebé ha’u hakerek ne’e laiha folin?

*) Labele ansi atu hala’o buat ida.

*) Ita hatutan de’it tradisaun ne’ebé iha tiha ona. Laiha buat foun. Buat hotu ne’e apenas resiklajen de’it.

*) Ha’u-nia kbiit maka ha’u-nia liafuan sira. Buat hotu imi bele hola hosi ha’u, maibé ha’u-nia klamar, ha’u-nia konsiensia maka ha’u sei la fa’an tun, fa’an sa’e.

*) Tanba sá maka ha’u sempre laiha dixiplina, no laiha laran badinas atu hala’o buat ruma tuir oráriu maka há’u trasa tiha ona?

*) Kada jerasaun iha vida sosiál-polítika-kulturál, etc sempre halo sala boot ida, no sala boot ne’e maka: lakohi buka atu aprende hosi istória.

[dada lia ho maluk Abílio B., Augusto B, no Aboli A. horiseik iha restorante Erli….]

ESPRESAUN POETIKA- XLI-2

THE ROAD LESS TRAVELLED BY

ita kala fahe malu duni ona

dalan maka ha’u la’o liu—fuik, nakonu ho aitarak
ha’u la’o mesak-mesak

to’o ikus, ita kala sei hasoru hikas malu
to’o ikus, ha’u kala sei la baruk atu konta ha’u-nia istória lubuk
--
Fevereiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XLI

*)APRENDE HOSI NATUREZA

Natureza hakerek tiha ona istória lubuk
Haklaken iha kintu-kantu
Natureza konvida ita beibeik atu soe-letra no
lee hikas fali nia símbolu sira
--
Fevereiru 2009

*)Tradús no adapta filafali hosi poezia orijinál ne’ebé hakerek ho lia-indonézia ho títulu, “BERGURU PADA ALAM”

ESPRESAUN POETIKA XL

DOMIN MAK HA’U RASIK KARI SEI LA SAI SAUGATI

domin mak ha’u kari, husu boot lolo nia dubun
domin mak ha’u kuda, husu boot haklaken nia buras
domin mak ha’u fui, husu boot hamosu nia matak
domin mak ha’u haki’ak, husu boot hisik nia morin

hodi nune’e
ema lubun sei hadi’a an
prontu atu kaer metin bandeira dame nian
dahur hadulas mundu rai klaran ho laran kmanek
bidu hale’u mundu rai klaran ho neon haksolok

domin mak ha’u rasik kari
domin mak ha’u rasik kuda
domin mak ha’u rasik fui
domin mak ha’u rasik haki’ak
sei la sai saugati
---
Fevereiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXIX

OS SONHOS DOS POETAS LOUCOS

Lia-na’in sira-nia mehi hatutan no lolo liman ba malu
Lia-na’in sira-nia mehi bidu no tebe hadulas mundu rai klaran
ho haksolok

Lia-na’in sira-nia mehi fanun ha’u,
no ema lubun maka sei toba dukur
--
Fevereiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXVIII

Iha ita-nia momentu sira solitude nian maka dala barak ita hanoin, no foti desizaun desizivu sira tebes iha ita-nia viajen moris ida-ne’e, ne’ebé nakonu ho ninia mutin ho metan.

ESPRESAUN POETIKA XXXVII

Inan nu’udar bee-matan: suli loron, suli kalan. Ho bee, kanek bubu, ha’u tuhik. Ho bee, kanek bubu, sai di’ak.

ESPRESAUN POETIKA XXXVI-3

Loron tomak ha’u dada iis. Loron tomak ha’u loke-matan. Loron tomak ha’u hanoin. Loron tomak ha’u see-tilun. Loron tomak Ita-Boot maka hatudu dalan. Loron tomak iha duni nia sentidu.

ESPRESAUN POETIKA XXXVI-2

Ha’u-nia klamar malirin tebes. Ha’u-nia klamar nakdedar la halimar. Ita-Boot maka nu’udar Ahi lakan Domin; lakan hosi kalan, to’o fali rai naroman. Ha’u hakarak haniruk.

ESPRESAUN POETIKA XXXVI

Mestre, ha’u hakarak tuir Ita-Boot nia dalan. Ha’u hakarak sai Ita-Boot nia eskolante. Ha’u hatene katak la’ós buat ida maka fásil. Ha’u mós sei hakarak atu husik ha’u-nia lalatak. No ha’u mós sei hakarak atu husik ha’u-nia ain leut lubuk.

ESPRESAUN POETIKA XXXV-2

Ha’u-nia abut, ha’u-nia hun iha Ita-Boot nia futar liman rasik. Ha’u folin laek, ha’u sei namlaik, bainhira la hetan matak-malirin.

ESPRESAUN POETIKA XXXV

Iha ne’e ami tuur hein, iha ne’e ami buka atu trasa planu hodi projeta ita hotu nia futuru.

AFORISMA DIARIA [ 29-1-2009]

*) Loron tomak ida maka ha’u la hakerek, no la envolve an iha atividade reflesaun poétika, sinti ba moris ne’e folin laiha loos. Ha’u sinti laran mamuk, no ha’u sinti laran susar tebetebes.

*) Sai poeta alias sai lia na’in ne’e nu’udar ‘malisan’ no aumesmu tempu ‘grasa’ ida ka?

ESPRESAUN POETIKA XXXIV

GLORIA IN EXELCIS DEO

Ita-Boot maka Santu
Ita-boot maka Boot liuhotu

Ita-Boot maka Buat hotu:
Ita-Boot maka Alpha,
Ita-Boot maka Omega

Fase ba kanek hirak-ne’e!
--
Janeiru 2007- Janeiru 2009

AFORISMA DIARIA [28-1-2009]

*) Ukun rasik an: ha’u hakarak sai na’in rasik ba ha’u-nia rain, ha’u hakarak sai ‘komandante’ ba ha’u-nia rain, ha’u hakarak kaer rasik ha’u-nia kuda talin. Saída maka ha’u hakarak la’ós de’it bandeira ida, saida maka ha’u hakarak la’ós de’it lei-inan ida. Ikusliu ha’u hakarak hatete katak ha’u lakohi tan ema sama ha’u-nia ulun, no bobar ha’u-nia neon.

*) Ita-nia moris tomak, bele dehan katak, sai nu’udar poezia lubuk ne’ebé laiha títulu.

*) Inan nia raan kafuak fakar tiha ona iha rai oan ne’e nia fohon. Raan ne’e lulik, no rai ne’e mós lulik. Keta naran sama, keta naran tafui tan.

*) Ita hotu, ne’ebé adultu ona, rai segredu: segredu ida ka rua. Ita la konta sai segredu ne’e, to’o de’it ita tama fali ba rai kuak. Maibé, durante ita-nia moris tomak maka sei resta, segredu ne’e nia lalatak mai xateia hela ita bebeik; kahe sira-nia an iha ita-nia kakutak no fuan nia varanda. Ita mós tuur la metin, ita mós fuan tuku-tuku.

ESPRESAUN POETIKA XXXIII

XANANA NIA MEHI

Xanana nia mehi: la boot, la ki’ik
Natoton de’it.
Xanana hakarak de’it atu kaer metin ahi lutan,
leno dalan nakukun
hosi kalan to’o fali loron
---
Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXXII

ESÉNSIA INDEPENDÉNSIA

Ha’u hakarak sai na’in duni ba rai ida-ne’e
Ha’u lakohi sai fali boneka
Ha’u hakarak atu ko’alia tuir ha’u-nia hanoin
Ha’u hakarak atu ko’alia tuir ha’u-nia hakarak

Ha’u lakohi ha’u-nia ibun ema taka
Ha’u lakohi ha’u-nia matan ema kari ho rai rahun
--
Janeiru 2009

OKUPASAUN

Ha’u-nia ibun ema falun metin
Ha’u-nia matan ema taka
Ha’u-nia liman ema futu
Entaun,
ha’u hamrik no hakilar ho lian maka’as,:
“La’e, la’e! Ha’u maka lakohi duni atu fa’an ha’u-nia klamar.”
--
Janeiru 2009

DADA LIA IHA TEMPU KRIZE

Imi dehan ami la halo funu?

Ami laran sei kanek
Ami laran sei tanis

Keta sukit, keta ke’e
(buat ne’ebé liu ona)

Se la’e, ita bele rahun hotu
--
Janeiru 2009

AFORISMA DIARIA [23-1-2009]

*) Ha’u maka poeta, ha’u maka lia na’in. Ne’e vokasaun alias “panggilan” ida. Bainhira ha’u sei moris, ha’u lelir, kuaze ema lakohi rona. Aban bainrua, ha’u ba ona mundu seluk, maka ema buka ha’u-nia liafuan sira hanesan mós ema buka daun. Ne’e konsekuensia, ne’e krús todan ida maka ha’u tenke prontu atu tula iha ha’u-nia kabas.

*) Bainhira Timoroan hamutuk, ema ida sei la book. Bainhira Timoroan hamutuk, ema ida sei la koko.

*) Iha ha’u-nia uma, ha’u maka manda. Keta tama ha’u-nia kuartu laran naran-naran de’it. Imi bele tuur iha varanda, no sala vizita, no bele ba iha ha’u-nia dapur no hariis fatin. Iha ha’u-nia kuartu, ha’u maka bele tama ho ha’u-nia família rasik.

*) Ha’u-nia nonok, ema dehan ha’u beik. Ha’u-nia nonok, ema dehan ha’u tauk. Tempu sei to’o, no ha’u sei loke ha’u-nia ibun. Imi keta hakfodak, imi keta isin fulun hamrik bainhira ha’u hatete sai lia loos maka ida ne’ebé loos.

*) Ita presiza nonok. Nonok ne’e osan mean. Nonok ne’e nu’udar jestu matenek nian ida. Ita presiza hakiduk. Ita presiza, se bele, dalaruma, husik ema seluk mak manan.

ESPRESAUN POETIKA XXXI-3

Na’i, Ita bolu ha’u naran. Ha’u-nia bero husik hela iha tasi ibun… Ho Ita-Boot, ha’u sei ba tasi seluk…” [knananuk Igreja nian ida]

ESPRESAUN POETIKA XXXI-2

TIMOR, TERRA DA CRUZ SANTA

Iha foho leten sira maka maran dekor
Krús lubun hamrik, hatudu sinál

Ami sa’e ba foho leten, hala’o ami-nia via-sacra

Iha foho sira-nia tutun, ami sei hanawa
Iha foho sira-nia tutun, ami sei hananu,

“Ha’u Timoroan, Maromak oan, terus no susar, ha’u klamar tanis
Buka Maromak ha’u Aman doben, tan Nia mesak há’u riku soi..
Reff: O, Na’i Jesus ho ita belu, ita sei la’o hamutuk Nia.
Sei funu hasoru buat aat no sala, sei titu di’ak Maromak nian.”
--
2007-2008

ESPRESAUN POETIKA XXXI

*) HA’U HAREE HA’U-NIA LALATAK RASIK

Ramelau,
Ha’u hakat ba hakbesik ó-nia bee lihun moos furak ida
Iha nia ninin ha’u haree ha’u-nia lalatak rasik molik hela

Ha’u-nia lalatak mai hasoru ha’u
Nune’e nia haktuir ai-nanoik ida maka naruk tebes
Kona-ba ha’u-nia abut nia musan
--
*) Poezia oan ne’e ha’u hakerek orijinalmente iha lia-indonézia iha tinan 1990 nia laran bainhira ha’u iha ona rai liur (Kanada) moris hanesan refujiadu polítiku ida. Ha’u konsege halo tiha ona poezia ne’e ba múzika, no ho maluk múziku sira seluk ami hananu múzika oan ne’e dalabarak ona iha ami-nia atuasaun muzikál sira. Ha’u foin dahuluk sa’e foho Ramelau iha loron 5, fulan-Jullu, tinan 2008 bainhira ba asisti maluk jornalista, Max Stahl nia serimonia kazamentu. Ha’u-nia mehi atu kanta múzika oan ne’e iha Ramelau tutun konsege realiza duni iha momentu ne’ebá. Imajen foho Ramelau ne’e ha’u hasai ho ha’u-nia kamera dijitál bainhira ha’u atu fila ona hosi Hatubuilico ba Maubisse.

ESPRESAUN POETIKA XXX

KUTA BEACH

Loron-matan monu, rai mós nakaras
Laloran boot mosu, baku ba ninin
Rai henek bokon, tasi nafurin

Ata oan ha’u tuur hakmatek, hasa’e hamulak
Ata oan ha’u tuur hakmatek, hasa’e harohan
--
Outubru 2008- Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXIX

HA’U “MUSAFIR”, HA’U EMA LA’O RAI

Ha’u—“musafir”, ema la’o rai
Ha’u ain tanan, ha’u liman tanan, ha’u isin tanan
Hakat hosi nakukun,
la’o ba buka hetan naroman
--
Outubru 2008-Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXVIII

HA’U HAKARAK ATU DUNI HA’U-NIA MEHI

Ha’u hakarak atu halai, bá to’o iha orizonte
Ha’u hakarak atu duni, no kaer hetan ha’u-nia mehi
--
20 Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXVII

ERNESTO “CHE” GUEVARA

Fitun Latina
Nabilan iha rai sabutar

Fó roman ba dalan leut sira
---
1997-2005

IN MEMORIAM EL COMANDANTE “CHE”
[en sus próprios palabras]

Keta haluha,
Haklaken ha’u-nia mehi

Keta baruk,
Hatutan ha’u-nia mehi

Adios, ha’u ba ona!

--
Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXVI

HOMAN AMI-NIA FUTURU

Hasa’e bandeira Luzofonia nian iha rai ida-ne’e katak,
ami hakarak defini
ami-nia rai Lafaek nia fronteira tasi, rai no lalehan

Imi dehan ami ema bulak?
Imi dehan ami ema beik?

Husik, husik ami desidi rasik ami-nia destinu!
Husik, husik ami homan rasik ami-nia futuru!
--
Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXV

TAIS-MANE, TAIS-FETO

Tais ita kabala
Tais ita kahe iha kabas
Falun mós ita klamar

Tais-mane, tais-feto: sasan lulik, hatutan lisan bei-ala

Keta soe, keta sama, keta sunu
---
Janeiru 2009

NB: Dili, 14-1-09
Ha'u haruka poezia oan ne'e ohin dadeeer liuhosi SMS ba maluk sira. Maluk poeta/lia na'in ida naran Francisco Nascimento hatan ho nia dadolin tuirmai:
lisan bei ala mori hewai, bele de'it madia mori hewai. mewai karik moris ne'e sei ladun kmanek//

AFORISMA DIARIA [13-1-2009]

[Tinan foun 2009 tama ona kuaze semana rua. Ha’u hakat, hala’o moris ho kbiit maka ha’u iha.

Ha’u laiha planu barak ne’ebé ha’u trasa atu hala’o iha tinan ida-ne’e nia laran. Ha’u husik buat hotu suli de’it hanesan bee.

Atu di’ak ka aat, tinan tuan 2008 liu ona.

Papá Sebastião sai figura sentrál iha ami-nia moris. Oras ne’e nia halo tinan lima, fulan ida, loron tolu la’o husik hela Mamá, ami oan, no bei oan sira. Hanesan baibain, fulan-fulan iha nia loron mate/hakoi, há’u tenta hakerek poezia oan ida no haruka ba alin/bin sira liuhosi SMS..Ba fulan Novembru 2008, no Janeiru 2009 nian há’u hakerek poezia sira tuirmai:

HANOIN PAPÁ SEBASTIÃO/ita aman/ita belun/la baruk/ laran maus/laran luak/kari fini/ ita moris buras/lolo ita sanak/ lolo ita dikin/haklaken funan/ita fuan tebar//10-11-2008//


PAPA SEBASTIÃO IN MEMORIAM/nia lian ita sei rona/nia iis ita sei horon/nia lala’ok ita sei sinti/nia lalatak ita sei haree/hatudu dalan naroman//11-1-2009//……]

***

*) Hala’o planu hodi hatutan moris ne’e nu’udar buat ida maka importante, no importante liután maka ezekuta planu ne’e ho didi’ak. La’os fásil atu hala’o moris. Presiza iha disiplina mentál.

ESPRESAUN POETIKA XXIV

LABARIK SIRA PALESTINA NIAN

Raan matak nalihu iha fatin-fatin
Nakukun falun metin

Sira tanis filafali

Hakilar, husu naroman
Hakilar, fanun ema lubun

Sira lakon prezente
Sira lakon futuru

Sé loos maka se tilun?
Sé loos maka loke matan?
--
Dili, 8 Janeiru 2009

ESPRESAUN POETIKA XXIII

*) JERUSALEM, JERUSALEM, Ó TANIS FILAFALI ONA

Jerusalém, Jerusalém, ó tanis filafali ona
Matan-been suli la maran, habokon beibeik bandeira dame, ne’ebé tara iha didin lolon uma kain ida-idak nian

Jerusalém, Jerusalém
Ha’u fuan ki’i, ha’u klamar tanis

Jerusalém, Jerusalém
Ha’u toba la dukur

Jerusalém, Jerusalém
Ha’u toba la hakmatek

--
Dili, 31 Dezembru 2008

*) Refleta hikas kona-ba situasaun iha Palestina ne’ebé hetan bombardeamentu hosi Israel.

AFORISMA DIARIA [31-12-2008]

*) Tinan 2008 besik atu tama ona to’o nia rohan. Aban ita tama hasoru tinan foun, 2009. Bainhira ha’u haree fali ba kotuk—observa há’u-nia viajen moris nian durante tinan ida nia laran, ha’u husu fali, “saida maka ha’u halo tiha ona?” Sente ba katak hetok ha’u halo buat barak liután atu prenxe moris ne’e, hetok ha’u sente ha’u seidauk halo buat barak hanesan kontribuisaun ne’ebé iha sentidu ba moris ne’e.

*) Karik laiha haraik an iha parte rua ne’ebé iha konflitu, dame, armonia no mós rekonsiliasaun sei susar atu hetan. Parte ida, hakarak ka la lakohi, tenke haraik an, hodi nune’e sei kria oportunidade ba parte ida seluk atu hamamar nia fuan maka toos ne’e.

*) Orasaun lahó servisu maka’as hanesan mós katak bosok. No servisu maka’as lahó orasaun, sente ba iha buat ruma maka ladún kompletu iha ita-nia viajen moris ne’e.

ESPRESAUN POETIKA XXII

*) MAROMAK NIA LIAN, MESTRE NIA LIAN

Rona ba Nia ko’alia liuhosi aitahan sira ne’ebé halo menas
Rona ba Nia ko’alia liuhosi relójiu didin lolon nian ne’ebé halo lian

Rona ba Nia ko’alia liuhosi fuan ne’ebé tuku
Rona ba Nia ko’alia liuhosi manu oan sira ne’ebé basa sira-nia liras

Rona ba Nia ko’alia liuhosi laloran lian ne’ebé tarutu

--
Dili, 29 Dezembru 2008

*) Tradús hosi obra orijinál ne’ebé hakerek ho lia-indonézia ho títulu “SUARA TUHAN, SUARA SANG GURU”

ESPRESAUN POETIKA XXI

GLORIA IN EXELCIS DEO

Kosok oan ida mai moris ita leet
Nia lori dame ba mundu rai klaran tomak

Mai ita ba hasoru Nia.

Gloria In Exelcis Deo!
--
Tinan 1990 nia laran-2008

NATAL TINAN IDA-NE’E NIA LA TAU TAN ONA ROUPA SANTA KLAUS NIAN

Tinan ida ne’e
Avo Katuas la tau tan ona roupa Santa Klaus nian
Avo Katuas la fahe tan ona prenda ba bein-oan sira

Iha lilin Natal nian maka sunu iha meja leten
Ami haree hetan Avo Katuas nia lalatak

--
Dezembru 2008

SEGREDU NASAUN NIAN

Buat barak maka ulun boot sira subar,
la fó sai ba ema lubun

Mosu rungu-ranga karik iha rai laran
Ulun boot sira maka semo uluk-uluk

Ema lubun boot maka sei tata rai
Ema lubun boot maka sei tata liman
---
Dezembru 2008

ESPRESAUN POETIKA XX

RETRATU SIDADE DILI IHA TEMPU UDAN

Rai tarutu, no rai mós lakan
Sidade hakfodak

Udan boot mós tau
Baleta sira sulan metin
Bee nalihun tun-sa’e

Labarik foin sa’e sira
halimar udan-laran
Duni malu tun-sa’e
Duni mós sira-nia mehi
---
18 Dezembru 2008

ESPRESAUN POETIKA XIX

*) ITA-NIA HAMULAK, ITA-NIA HAROHAN

Bei Mário nia raan, sei la maran, sei suli nafatin
Habokon ita lolon

Bei Mário nia naran, sei la lakon, sei hakerek nafatin
Iha didin lolon uma-kain sira-nian

Bei Mário nia tilun, Bei Mário nia matan, sei la taka, sei rona nafatin
Ita-nia hamulak, ita-nia harohan

---
5 Dezembru 2008

*) Ha’u hakarak lee poezia ne’e iha loron Aifunan Moruk Avo Mário nian aban, loron-sábadu, 6 Dezembru, tinan 2008 iha rate.

ESPRESAUN POETIKA XVIII

*) KONA-BA BEI MÁRIO

1.Bei Mário nu’udar matan-dalan
Kaer ahi-lakan
Leno dalan nakukun

2.Bei Mário nu’udar ai hun
Tuba rai tetuk

Ita oan sira nu’udar sanak
Ita bei-oan sira nu’udar dikin

Hun ita la fui, abut ita la habokon
Ita la buras, ita la matak
--
28-11-2008

*)Oras ne’e família boot Barreto ne’ebé há’u halo parte dada sa’e hela namanas bandeira metan tanba Avo Mário mate. Avo iis kotu iha Ospitál Guido Valadares, Bidau iha loron-26, Novembru, no hakoi iha loron-28, fulan-Novembru iha Rate Kamea. Há’u le’e poezia oan ne’e hamutuk ho biografia Avo Mário nian bainhira rate kuak atu taka ona.

AFORISMA DIARIA [24-11-2008]

*) Ita inan-aman sira nu’udar manu inan, loke liras, luut ita-nia oan sira bainhira sira ki’ik. Oan sira oras ne’e boot ona. Ne’e duni, husik ba labarik sira halimar mesak-mesak, loke sira-nia liras, semo ba dook, buka rai kutun.

*) Dala barak mamar mai ha’u atu hatudu liman katak ema seluk de’it maka halo sala. Maibé, susar mai ha’u atu haraik an, no rekoñese katak ha’u mós halo sala hotu.

ESPRESAUN POETIKA XVII

HA'U HAKARAK SAI HANESAN MANU MAKIKIT

Ha’u hakarak livre, semo aas, hanesan manu makikit
Hateke tun hosi leten
Hateke luan, no borus, ho ha’u-nia matan kro’at
Ha’u hakarak rani, iha ai naruk nia sanak
Ha’u hakarak semo tun, buka rai kutun
Ha’u hakarak hananu, ha’u hakarak hakfuik
Ha’u hakarak semo fali, baku ha’u-nia liras
Ha’u hakarak husik hela ha’u-nia lalatak

--
21 Novembru 2008

AFORISMA DIARIA [20-11-2008]

*) Ha’u lakohi lakan halo boot. Ha’u hakarak de’it lakan ki’ikoan oan hanesan lilin lolon ida, ne’ebé leno dalan nakukun iha ha’u-nia sorin-sorin.

*) Ha’u sei, konserteza basa ha’u-nia reen toos, no arepende aban bainrua karik ha’u lakohi atu prepara didi’ak ha’u-nia an iha oras ne’e. Moris ne’e ba oin nafatin, moris sei la hakiduk ba kotuk.

AFORISMA DIARIA [19-11-2008]

*) Hili atu sai lia na’in (lee: poeta) katak ha’u tenke prontu atu la’o tuir dalan ida-ne’ebé ema barak la la’o liu. Ha’u tenke prontu simu nia konsekuénsia tomak. Sai poeta hanesan mós sai ‘liurai’ ba ha’u-nia an rasik no ba maluk sira seluk, maibé laiha koroa (hanoin fali liafuan ha’u-nia mestre literáriu, Kahlil Gibran nian).

*) Keta hakfodak ho nabilan kulit liur nian. Kalma! Buka atu hatene saida loos maka iha buat ida nia laran.

ESPRESAUN POETIKA XVI

TRAJÉDIA SANTA CRUZ: IN MEMORIAM

imi-nia kole ami sura la hetan
imi-nia kole ami selu labele

ami hakarak hatutan
imi-nia halelir
ami hakarak haklaken
imi-nia hakilar

imi-nia kole la saugati

--
12 Novembru 2008

AFORISMA DIARIA [11-11-2008]

[Ohin Papá nia loron hakoi. Papá la’o hela husik ami oan sira, no hakat ba mundu seluk tinan 4, fulan 11 ona…Ha’u tenta haruka SMS ba alin sira hodi hanoin hikas Papá nia favór nia halo ba ami oan sira horikalan, hanesan tuirmai:

HANOIN PAPA SEBASTIÃO

/ita aman/ita belun/la baruk/ laran maus/ laran luak/kari fini/ ita moris buras/ ita lolo dikin/haklaken funan/ ita fuan tebar//…]

*) Keta nega ema seluk nia favór, liu-liu ema hirak ne’ebé uluk hamaran ita-nia matan-been bainhira ita tanis.

ESPRESAUN POETIKA XV

*) ITA TOMAK SAI NU’UDAR EMA LA’O RAI
(reflesaun simples kona-ba moris)

Ita hakat hosi dadeer, hakur iha loron manas, no to’o ikus tama fali ba iha rai kalan. Buat ida-ne’e nu’udar viajen moris nian ne’ebé ita hala’o. Hanesan ema indivíduu ida, ita hakat mesak-mesak iha ita-nia dalan moris ne’e. Hanesan kriatura sosiál, ita hakat, hala’o viajen ida-ne’e hamutuk ho maluk sira seluk.

Ita tomak sai nu’udar ema la’o rai. Ita tomak sai nu’udar ema viajante.

Viajen moris nian ne’ebé ita hala’o, nakonu ho nia mutin no metan.

Viajen moris nian ne’ebé ita hala’o nakonu ho nia midar no sin.

Iha viajen moris nian ne’ebé ita hala’o loron tomak ne’e, ita sidi, ita monu, no ita iha kbiit hamrik filafali, no ita kontinua hakat ba oin, atu ba to’o ita-nia viajen nia rohan. Dala ruma, bainhira ita monu no sidi, ita kuaze laiha tan ona kbiit atu hamrik no la’o filafali.

Iha ita-nia viajen ida-ne’e, sei furak liu bainhira ita sempre luku ita-nia an iha pergunta sira tuirmai:

-saida maka ita halo tiha ona ba ita-nia moris ne’e?
-saida maka ita halo daudaun ba ita-nia moris?
-saida maka ita sei hala’o ba ita-nia moris?

Hetok ita halo buat barak iha viajen moris ida-ne’e, hetok ita sinti katak ita seidauk halo buat barak ba moris maka sai nu’udar oferta murak hosi Maromak, no ita hatutan hosi ita-nia bei ala sira.

Loos duni, iha buat barak tan maka ita presiza atu hala’o.

Iha ita-nia viajen moris ne’e nian, ita husik hela ain leut lubuk. Ho kbiit tomak maka ita iha, ita sai matan-dalan ba ita-nia jerasaun sira ikusmai. Ita hein katak sira sei la’o tuir dalan leut ne’ebé ita husik hela tiha ona, maibé husu boot katak sira sei hamosu sira-nia ain leut rasik.

Kalan ita atu ba toba, iha ita-nia harohan no hamulak, husu boot, ita sei badinas atu hananu knananuk tuirmai:

“Na’i, ha’u nu’udar de’it lápis oan ida, ne’ebé Ita-Boot book hodi hakerek Ita-Boot nia hanoin no sentimentu,

Na’i, ha’u nu’udar de’it flauta lolon oan ida, ne’ebé Ita-Boot huu hodi hamosu knananuk lalehan nian ne’ebé melodiozu,

Na’i, ha’u nu’udar de’it gitara ida, ne’ebé Ita-Boot fekit hodi haklaken lian sira, ne’ebé fanun klamar sira mak toba dukur namanas,

Na’i, ha’u nu’udar de’it pianu ida, ne’ebé Ita-Boot toka nia lolon sira, no ha’u fó sai lian sira ne’ebé aas iha kalan nakukun no hakmatek,

Na’i, ho liafuan badak, ha’u hakarak hatete katak, fó lisensa mai ha’u atu empresta liafuan Santu ida nian katak,

“Halo ha’u-ata sai nu’udar instrumentru dame!”

iha mundu rai-klaran
ne’ebé luan ida-ne’e

Na’i, ha’u hakarak halo tuir, no kumpri bebeik Ita-Boot nia hakarak
iha rai no iha lalehan.”
---

Dili, Novembru 2008

*)Sei fó sai hosi RTTL, Dili.

ESPRESAUN POETIKA XIV

DILI, PANORAMA DADEER

ohin dadeer nakukun, udan monu rai
tasi been hakmatek, tasi been moos

ha’u fihir fali ha’u-nia lalatak
iha tasi nia laloran mak hananu
--
Novembru 2008

DILI, PANORAMA KALAN

lampu sira sidade nian
nabilan lakan-mate

laloran kafuak
rei tasi nia ibun kulit

karreta sira
halai ba mai

anin naniri

fulan no fitun iha lalehan

buat hotu
haree ba hanesan orkestra sinfonia

--
Novembru 2008

AFORISMA DIARIA [6-11-2008]

*)Ita sei tuur la metin, ita sei atrapalladu beibeik bainhira ita-nia konsiénsia la moos tanba ita halo buat ruma la tuir dalan ukun-fuan nian. Ita-nia konsiénsia sei kontinua sai juís, hodi husu ba ita kona-ba ita-nia responsabilidade.

ESPRESAUN POETIKA XIII

*) DADUR FATIN NE’E NARAN TIMOR-LOROSA’E

tinan atus ba atus, tinan ruanulu resin
ha’u ema kesi ho alzema
iha há’u-nia rain rasik

ohin loron ha’u livre, hetan liberdade

iha rai ida-ne’e nia hirus-matan leten
ha’u hamrik firme
hato’o promesa ida
--
Outobru-Novembru 2008

*) Tradús hosi poezia ho lia-indonézia ho títulu, “Penjara itu Bernama Timor-Lorosa’e”

ESPRESAUN POETIKA XII

MANATUTO, EPIZÓDIU DADEER

dadeer hatudu nia buras, dadeer hatudu nia matak
ho mahon-been horikalan nian
mak naktabar iha hare tahan

ha’u ain bokon, kona bee natar, mak suli la maran
ha’u tilun rona manu-liin, haklaken lian-hananu

ha’u hakat bá hamrik iha kabubu leten
lolo liman hamulak, lolo liman harohan, atu hetan hare fulin tebar
--
5 Novembru 2008

ESPRESAUN POETIKA XI

LORON MATEBIAN

Lilin ita sunu
Ita harohan, ita hamulak
Aifunan ita kari
Matan been mós mamar,
suli filafali,
habokon rate lolon
--
1 Novembru 2008

ESPRESAUN POETIKA X

Introdusaun

Ha'u tenta atu publika fali iha ne'e poezia sira ne'ebe ha'u hakerek iha tinan hirak liuba. Ha'u prepara tiha ona manuskritu ne'e atu publika iha livru kolesaun poezia ida ho versaun iha lia-tetun no indonezia. Hein katak idea ida-ne'e sei sai realidade duni iha tempu ikusmai.

1.LIAN INAN NIAN

Lian inan nian:
lian laran dodok
lian laran metin
Dalabarak hananu
iha espasu lia loos nian
---
1996-2007


2. RAI MORIS FATIN

Iha ne’e, iha ne’e duni maka
Inan hakilar
Fakar raan

Iha ne’e, iha ne’e duni maka
Fatin ne’ebé inan
Tau nia laran-metin

--
2002-2007

3. KO’ALIA LORI SIRA-NIA NARAN

Sira halelir
Terus isin no klamar

Sira sisi
Garantia justisa

Ami laran kaman
Ko’alia ho lian maka’as hodi sira-nia naran

---
2002-2007

4. IHA FOHO OAN IDA NIA LETEN, HANOIN KONA-BA
ASUWAI’IN NARAN LAEK OAN SIRA

Imi-nia kosar been ne’ebé suli—
Nu’udar hakilar liberdade nian

Imi-nia rate naran laek
Imi-nia rate ema la hakerek

Saugati deit ha’u buka mate isin

Requiescat in Pace!---

2002-2007

5. PENSANDO EN EL PAULO FREIRE

“ing ngarso sun tuludo, in madya mangun karsa, tut wuri handayani”
KI HAJAR DEWANTARA

Aifuan musan monu namkari hosi ai hun sira
Ne’ebé fuan tebar iha rai sira Amazonia nian

Anin huu hakur tasi Atlántiku
Anin huu hakur tasi Pasífiku
Lori mós aimusan sira ba rai Lafaek
Ne’ebé fuik maran

Iha ne’e, ha’u koko kuda
Iha ne’e, ha’u koko fui
Moris buas, ne’e maka ha’u hein
Fuan tebar, ne’e maka ha’u husu
---
2002-2007

ESPRESAUN POETIKA IX

MEDITASAUN RAI NAKARAS NIAN

ha'u husu fali ba tasi maka hafurin nia laloran
ha'u husu fali ba anin maka huu liuhosi ha'u-nia tilun tahan
ha'u husu fali ba lalehan maka riska risku ho kalohan,

"se loos mak ha'u? se loos mak ha'u? se loos mak ha'u?"

---
Dili, Outubru 2008

AFORISMA DIARIA [27-10-2008]

*) Hili atu sai lia na'in alias poeta ida iha ha'u-nia dalan moris ne'e signifika katak ha'u tenke prontu atu la'o iha dalan ida ne'ebe ema barak la la'o liu. Ho liafuan Indonezia maizumenus katak,"aku harus siap menapaki lorong-lorong sunyi."

ESPRESAUN POETIKA VIII

RETRATU NASAUN NIAN
(Hanoin hikas loron susar, 11-2-2008)

dala ida tan, kilat musan tarutu, fanun ema lubun
dala ida tan, raan matak nalihu, habokon rai tetuk
dala ida tan, matan wen suli, habokon ita hasan
dala ida tan, istória ita hakerek, ho tinta buradu
--
Outubru 2008

LORON REFERENDUM, 30 AGOSTU 1999

ami fihir rasik ami-nia dalan

ami hakilar, ami haklalak ba mundu tomak, marka ami-nia pozisaun, marka ami-nia prezensa,

“ami lakohi tan ona sai atan ba ema ida!”
--
Outubru 2008

THE UNFINISHED TASK
[Dedika ba Francisco Borja da Costa]

knananuk no halerik balun ó husik hela ona mai ami
iha ita-nia rai fehan: nu’udar knaar maka seidauk to’o nia rohan

ami hatutan ó-nia hananu
ami hatutan ó-nia halerik
hodi buka tuir ita lubun nia mehi furak.
--
Outubru 2008

BODIK BA ASSUWAIN SIRA

Belun sira, ami seidauk bele futu ami-nia manu. Ami-nia manu hafetu tuir oras. Bainhira oras to’o ona, ami hatun ami-nia manu, lalika tan tau tara.
---
Outubru 2008

20 MAIU 2002

Anúnsiu, anúnsiu, anúnsiu: hahú ohin kedas ona, husik ami mak kaer rasik ami-nia kuda talin!
--
Outubru 2008

AFORISMA DIARIA [1-10-2008]

[Ohin loron Idul Fitri-loron boot maluk musulmanu sira-nian. Loron vitória ba sira, hafoin tiha sira hakur liu fulan ida ne’ebé nakonu ho dezafiu. Minal Aidin, Walfaizin! Hosi parte Governu, ohin nu’udar loron feriadu. Ami hosi ONU nian feriadu tiha horiseik.

Kuaze loron tomak horiseik há’u halo hotu de’it há’u-nia tempu iha uma. Moras estómagu haka’as fali ona há’u. Há’u laran baruk. Buka deskansa--toba maka barak. Há’u lakon há’u-nia vontade atu hala’o buat seluk.

Ama sira foin to’o fali Dili horiseik tuku 2 loromanas. Sira toba kalan ida iha Maubisse, iha kafé laran de’it tanba roda rua karreta Panther nian kuak hotu…]

*) Karik ita fuan la boot, karik ita neon la luan, susar ba ita atu haraik perdaun ba ita maluk sira bainhira sira monu ba sala.

ESPRESAUN POETIKA VII

LAMENTASAUN EMA DADUR SIRA-NIAN

Tempu to’o ona ba ami ki’ik sira atu haklaken saida maka sai sabraut, saida maka sai ulun-ain, no saida maka sai buat la hun la dikin.

Hafoin tiha, ita-boot sira dehan katak ami la hatene ona ami-nia an, ami haluha ona ami-nia an hanesan fore-rai haluha ona nia kulit rasik?

Maluk eh, Maluk!
Ami hakarak de’it buat laek ida: lia loos ita keta falun metin, lia loos ita keta subar nafatin.
--
Outubru 2008

AFORISMA DIARIA [29-9-2008]

[Tuku 10:58 dadeer ona. Há’u foin atende enkontru servisu nian ida hanesan 'enkaregadu' xefe unidade tradusaun/interpretasaun nian. Oras ne'e iha Xefe administrativu foun, ne’ebé foin to’o mai iha loron rua ka tolu liubá. Nia mak diriji enkontru ne’e. Ami la ko'alia buat barak.

Findesemana liubá há’u prenxe ho atividade ekstra ne’ebé relasiona ho arte no língua, no mós há’u tenta atu rileks maka barak.

Iha Sábadu, 27 Setembru, dadeer tuku 6:15 hanesan ne’e, há’u ho Amor hala’o ezersísiu fíziku, hodi la’o to’o ba Ponte Cais. Fila fali ami liuhosi tasi ibun. Halai—hala’o ezersísiu iha rai henek leten. Ezersísiu fíziku halo há’u sinti fresku. Sinti ba iha impaktu pozitivu ba iha há’u-nia kondisaun mentál.

Nune’e tiha, iha tuku 9 há’u ba iha Eskola Portugeza Balide hodi hala’o enkontru ho alunu sira no mós ho diretora eskola ne’e nian kona-ba atividade kulturál ne’ebé há’u sei hala’o iha ne’eba iha semestre ida-ne’e. Há’u sei orienta alunu sira iha grupu muzikál ne’ebé uza tambor ne’e, ho kbiit tomak mak há’u iha. Há’u hein katak ha’u sei iha entuziasmu liután hodi hala’o knaar ne’e iha tempu ikusmai. Alunu sira haksolok.

Há’u tenta, iha Sábadu no Domingu, atu halo hotu há’u-nia tempu hamutuk ho Apai. Nia gosta halimar, halo jestu oinoin bainhira nia rona múzika lian. Furak atu haree nia jestu hirak-ne’e. Apai sei ko’alia nabolok de’it maski nia oras ne’e besik halo tinan rua ona. Dalaruma há’u lakon pasiénsia tanba nia nakar. Ami rua Amor hanoin atu hatama nia ba eskola “play group” ne’ebé eskola internasionál maka organiza. Hodi nune’e nia sei bele iha oportunidade atu dezenvolve liután nia abilidade iha konvivénsia ho ema seluk, liu-liu ho labarak maluk sira.

Domingu horiseik tuku 12:30 loromanas, há’u hahú filafali atividade enkontru “English Club” ne’ebé há’u estabelese hamutuk ho maluk estudante hosi Departamentu Inglês, UNTL nian, iha kampus UNTL. Ami analiza múzika “Imagine” hosi John Lennon nian. Klubu ne’e nia mehi maka hakarak de’it sai “lilin lolon oan ida iha nakukun laran”.

Hafoin tiha ida-ne’e há’u, Amor no Apai ba pasiar tasi-ibun, Arreia Branca. Apai toba dukur bainhira ami ba iha ne’eba iha tuku 2:40 hanesan ne’e. Ema barak.

Ha’u-nia programa mensál: “Anin Naniri” iha RTTL la’o di’ak tuir oráriu maka iha: hosi tuku 8 to’o 9 kalan. Tema ba fulan ida-ne’e há’u ko’alia kona-ba “pás”. Tuir loloos programa ne’e há’u prenxe iha loron 14-9, maibé tanba fallansu tékniku, ne’e duni foin horikalan maka bele realiza.

Tinan ualu ona há’u prenxe programa ne’e. Dala ruma rasik sinti no iha dúvida katak programa ne’e laiha impaktu buat ida ba ema barak.

Amor, há’u, Apai no ami-nia empregada, Ana ba Bekusi hasoru Tiu Padre ho Tiu Anas sira iha tuku 9:20 kalan. Ahi mate. Ami ko’alia kona-ba problema maka maluk sira iha Guda ne’eba enfrenta, ne’ebe iha relasaun ho disputa kona-ba baliza rai ho maluk sira hosi suku Molop…

Ama sira iha fali Suai ona. Sira to’o hosi Fohorem horikalan. Tuir planu, ohin maka sira sei mai liu Dili….]

*) Bainhira iha jestaun di’ak, buat hotu sei la’o di’ak iha ita-nia moris iha nível hotu-hotu. Ne’e “harga mati, yang tidak bisa ditawar-tawar”.

*) Ita sai nu’udar ema ipókritika ida bainhira ita dehan katak ita hadomi umanidade tomak maibé ita la hadomi ita-nia maun-alin, bin-alin rasik ne’ebé besik liu ho ita.

*) Mundu ne’ebé ohin loron ita moris ba ne’e sai rungu-ranga barak resin tiha ona. Di’ak liu ita keta ho ita-nia beikteen maka iha, halo mundu ne’e sai rungu-ranga aat liután.

***

AFORISMA DIARIA [26-9-2008]

[Oras ne’e tuku 4 lorokraik resin ona. Há’u hato’o de’it servisu interpretasaun ba konferénsia imprensa ida iha eskritóriu, ohin dadeer. Kondisaun fíziku há’u-nian ladun di’ak. Moras estómagu ataka há’u kuaze semana ida ona. Ohin dadeer molok mai servisu, há’u sinti laran beik loos… Ah, ha’u la hatene bainhira maka moras estómagu ne’e bele di’ak. Kondisaun ida-ne’e kuaze hanesan iha tinan tolu liubá..

Furak atu hatene hosi SMS ohin loromanas hosi alin Mundu nian katak oras ne’e nia iha ona Lombok, bá férias.. ]

*) Lia loos ita subar la hetan. Lia loos sempre tuu nafatin ita. Lia loos buka bebeik dalan atu haktuir nia lala’ok sira. Lia loos hanesan mós foho volkániku. Sedu ka tarde, lia loos sei rebenta.

AFORISMA DIARIA [25-9-2008]

[ Tuku 7:21 kalan ona. Ha’u sei iha hela nafatin eskritóriu. Ha’u sei hakarak uza ha’u-nia tempu maka iha ne’e hodi hakerek nota ba ha’u-nia blog Tetun nian. Agora há’u bele atualiza ona há’u-nia blog sira iha eskritóriu depoisde hetan dalan horiseik atu hala’o buat ne’e hosi maluk durubasa ida hosi Laclubar, ne’eb’e uluk ami eskola hamutuk iha SMP Manatuto.

Há’u hala’o servisu hanesan baibain. Há’u tenta atu kontinua hodi mantein beibeik há’u-nia profesionalizmu iha nivel ne’ebé aas, ho kbiit tomak maka há’u iha. La’ós buat ida maka f’ásil, konserteza. Sai durubasa no tradutór iha ninia dezafiu rasik maka barak, hanesan mós profisaun sira seluk. Tinan neen ona há’u hala’o knaar hanesan durubasa/tradutór. Dala ruma ha’u sinti katak ha’u la avansa ba oin, maibé sinti ba há’u la’o, no dulas hela de’it iha fatin……]

*) Ita-nia sa’ude—tantu saúde fíziku no mentál nu’udar osan mean. Karik ita la kuida ho didi’ak, ita mak sei leki, ita maka sei lakon. Valór moris sá maka iha teni, karik ita iha sasan lubuk, ita iha osan barak maibé ita mukit iha saúde?

*) Ita presiza haraik an iha aspetu hotu-hotu, hodi nune’e ita sei loke ita-nia neon ho fuan atu aprende, no aprende buat barak liután iha ita-nia viajen moris ida-ne’e. Dala barak ona maka ema dehan ho liafuan klásiku katak, “hetok ita aprende buat barak, hetok ita sinti ita seidauk aprende buat ida.”

***

ESPRESAUN POETIKA VI

DILI LORI NIA KRÚS TODAN

Dili monu baku fila, taka rabat, dala ida tan, ba rai rahun leten

Dili hariis ho kosar metan
Dili hariis ho raan matak

Dili la lakon nia fiar
Dili la lakon nia esperansa

Dili lori rasik nia krús todan, hakat ho kbiit tomak, hasoru roman nabilan
--
Setembru 2008

AFORISMA DIARIA [24-9-2008]

Fatuhada, 24 Setembru 2008

[Tuku 6:55 dadeer.Roda moris nian kontinua dulas.Ha’u la’o tuir roda moris nian, ho kbiit no vontade mak ha’u iha... Viajen moris nian nakonu ho zig-zag. Nakonu ho ‘tun-foho, sa’e foho’. Nakonu ho metan no mutin.Ita presiza iha estamina forte atu hala’o viajen naruk ida-ne’e...Dala ruma, ita hamrik, ita sama rai, ita sinti namlele..Hanesan ema, ita iha frakeza, ita iha kbiit. Ne’e realidade....Viajen naruk moris nian kontinua hein hela ita atu hala’o ita ida-idak nia knaar..

Saida maka ha’u halo tiha ona ba moris? Pergunta ida-ne’e kontinua mosu. Hetok ha’u halo, hetok ha’u sinti ha’u seidauk halo buat barak. Ha’u sinti mamuk nafatin.

Fulan ida-ne’e, tinan ida-ne’e, Papa halo tinan 4, fulan 9 la’o hela mundu ida-ne’e, no hakat ba mundu seluk. Ama sira de’it maka ba tau aifunan. Hanesan omenajen ida ba nia, ha’u oferese liafuan sira tuirmai:

IN MEMORIAM PAPA SEBASTIÃO/papa ita-nia hun/papa ita-nia abut/ita nu’udar sanak/ita nu’udar dikin/sei la buras/ wainhira abut no hun la hetan fui bee malirin//[6:53:30 AM, 11-9-2008]

Mama mós tinan ida-ne’e halo tinan 67. Mama ferik tan ona. Ah, Mãe, ami oan sira somente halo ama ulun fatuk moras tan de’it, no laran maka moras de’it ho ami ida-idak nia hahalok mak la tuir dalan!! Sá favór maka ami oan sira selu ona ba Mãe? Mama nia domin mai ami oan sira ne’e nu’udar domin ida ne’ebé rohan laek. Hanesan ema ida, mama sei labele nega katak nia sei susar atu la sinti laran kanek, bainhira ami oan sira halo nia laran susar.

Mama bá Fohorem iha loron 18-9,halo lia iha Amsarani nia kabeen nia uma lisan.Horikalan nia telefone ha’u katak Domingu, 28-9 maka nia sei filafali mai Dili ho nia karreta Panther besi tua....]

*) Nu’udar buat ida maka estrañu no triste, karik rai soberanu ida, rai ida-ne’ebé hetan tiha ona nia ukun an liuhosi funu naruk ida-ne’ebé nakonu ho susar no terus, nia ema sira sai fali bainaka iha sira-nia rai laran, bainhira ema rai liur maka mai, no sai fali hanesan na’in rasik ba rai ida-ne’e, no sira maka domina tomak.

*) Dame sei laiha, no buras iha mundu karik ita ema ida-idak la buka kuda, no hamatak iha ita-nia fuan ho neon.

*) Afinál, ukun an la’ós buat ida maka kaman.

*) Buat hotu iha mundu ezije ekilíbru. Bainhira lakon ona buat ne’e, rungu-ranga maka sei mosu.

*) Istória ita ema nian repete no repete ba beibeik. Ita aprende buat barak ona?

*) Karik laiha planu estratéjiku ba moris iha mundu modernu, ita sei lakon iha kompetisaun tomak. Ita maka sei sai leki, no ita maka sei basa ita-nia reen toos mós, buat hotu liu ona.

*) Leno bebeik ó-nia an! Hodi nune’e ó sei bele hatene sé loos maka ó.

*) Hamanasa ba iha loron ohin! Maibé rai hela ó-nia hamnasa ba loron aban nian mós!

***

AFORISMA DIARIA [7-9-2008]

Fatuhada, 7 Setembru 2008

[Fulan Setembru hahú ona mós, ha’u seida’uk sai nafatin hosi tahu laran. Ha’u sinti ha’u sei la’o hela iha nakukun. Ha’u sei la’o hela iha rai maran ‘falta motivasaun’ nian... Ha’u preokupa oituan, keta halo buat ne’e bele afeta liután ba ha’u-nia sa’ude fíziku. Ah,biar halo nusa mós, ha’u tenke prontu atu tula iha ha’u-nia kabas se karik ida-ne’e nu’udar krús todan ida duni, ne’ebé mosu iha ha’u-nia moris laran tomak. Ha’u prontu atu tama iha nakukun, dulas an tomak iha tahu laran, no la’o ba hetan naroman. Na’i, ha’u monu, no monu dala ida tan...Keta baruk atu hi’it ha’u ata sai hosi tahu laran, no nakukun. Tuku 4:32 lokraik ona. Ha’u tuur iha varanda uma Fatuhada bainhira ha’u hakerek dadaun liña hirak ne’e. Iha ai kale leten mak la dook hosi uma, ha’u rona lakateu boot halo lian. Nu’udar orkestra. Apai ho Amor halimar iha uma oin. Apai no Amor nia prezensa sai nu’udar terapia....Anin huu, dulas aitahan ai-kaixote....Loromatan naroman.....Karreta para uma oin....]

*) Lei karma kontinua aplikavel iha ita-nia moris bainhira mundu kabuar ne’e sei dulas hela, hale’u loromatan.

*) Ha’u bele bosok ema barak—subar tun, subar sa’e buat barak ka oituan, maibé ha’u labele bosok ha’u-nia an rasik, matebian, uma lulik no Maromak.

ESPRESAUN POETIKA V

KNANANUK DAME NIAN

Knananuk dame nian
ha’u haklaken ba ó atu rona,
lahó pra-kondisaun buat ida
Maibé, ó sei dada an, ó sei la liga boi
To’o bainhira loos maka ha’u sei hein?
--
2008

MATAN-BEEN MOHU

Matan-been mós mohu. Tanis hotu ona. Oras to’o, ita hadeer, hamrik no hakat fila fali.
--
2008

JUSTISA NO LIA-LOOS HANESAN AITARAK

Justisa no lia-loos, ne’ebé la haklaken
hanesan aitarak oan ida

Tuu beibeik ita
Ita tuur la hakmatek

Ita-nia laran sempre tuku-tuku

--
2008

AFORISMA DIARIA [31-8-2008]

[ Ohin fulan Agostu tama ona iha nia rohan. Ah, saida maka ha’u halo tiha ona durante fulan ida-ne’e nia laran? Ha’u sinti ha’u seidauk halo buat ida maka iha valór boot iha viajen moris ida-ne’e.

Besik fulan ida ona, hahú iha loron 3, fulan-Agostu, ha’u sei luku an nafatin iha tahu laran depresaun nian. Susar tebes atu dada an sai hosi ambiente ida-ne’e. Motivasaun atu hala’o buat barak iha moris loron-loron nian, kuaze laiha. Bainhira loos maka ha’u sei kore an hosi buat ne’e?..

Bainhira ha’u hakerek dadaun fraze oan hirak ne’e, ha’u tuur besik ha’u-nia oan mane mesak, Habas maka oras ne’e toba dukur hela iha kulsaun leten, iha sala família nian. Furak atu haree nia toba, goza-nia tempu. Nia brinkedu sira namlear iha televizaun oin..Nia ohin sobu namlekar, no husik rungu-ranga.. Ah, se karik nia hatene saida loos maka oras ne’e ha’u sinti, no hanoin kona-ba moris. Durante ne’e ha’u husu ba ha’u-nia an, ha’u sei bele akompaña nia moris to’o nia boot sai mane klosan ida? ...]

*) Dala barak ita moris iha drama bosok nia laran. La hatene atu to’o bainhira maka drama ida-ne’e sei ramata? Sedu ka tarde, drama bosok nian ema seluk sei hatene. Kuandu ema hatene ona, ita-nia oin sei sai loos hanesan ‘asu han tee’. Konserteza, morin sira maka durante ne’e iha, sei semo lakon hotu.

*) Keta baruk atu fahe ó-nia matenek ba maluk sira seluk hanesan bukae oan ruma ne’ebé ó lori iha ó-nia kohe durante viajen moris ida-ne’e.

*) Hetok ha’u hakerek buat barak, hetok ha’u sinti katak ha’u seidauk hakerek buat ida. Ha’u sinti mamuk hela iha ha’u-nia laran. No iha buat barak tan maka ha’u presiza atu hakerek, no fahe ba maluk sira.

ESPRESAUN POETIKA IV

IHA PALÁSIU GOVERNU NIA OIN

Iha-ne’e, uluk, ami hamrik, hasa’e ita-nia bandeira
Iha-ne’e, uluk, ami hamrik, hananu ita-nia inu

Iha ne’e, ohin, ita hamrik,
hakruuk ba sira ne’ebé lakon
Iha-ne’e, ohin, ita hamrik,
promete, hatutan sira-nia mehi
--
Agostu 2008

DOM BOAVENTURA

Surik nia losu, surik nia foti aas,
ain nia tuba metin

Ita mós tebe, ita mós bidu,
ita mós haklalak,
“keta sama ami neon, keta bobar ami fuan, keta sobu ami lisan!”
---
Agostu 2008


IHA FOTOGRAFIA BOOT NICOLAU LOBATO NIAN IDA NIA OIN
(versaun badak)

“Tetaplah bersinar meski setiap kali kita tesungkur”
NELSON MANDELA

Ba rai lulik ida-ne’e, ba rai kmanek ida-ne’e, nia fó nia fuan, nia fó nia aten, nia fó nia neon

Nia--ita-nia mestre,
nia—ita-nia mata-dalan,
hatudu naroman.
La’o no husik hela ita,
ho otas nurak,
La’o no rai hela ba ita,
liafuan murak:
“A nossa victória é a questão do tempo!”
--
Agostu 2008

ITA-NIA OAN, ITA-NIA JERASAUN

Ita rua hamutuk, hamosu matan-fulun
Ita rua hamutuk, hamosu tee-rohan
Ita rua hamutuk, haklaken knananuk domin
---
Jullu 2008

ESPRESAUN POETIKA III

IHA FOTOGRAFIA BOOT NICOLAU LOBATO NIAN IDA NIA OIN

“Tetaplah bersinar meski setiap kali kita tesungkur”
NELSON MANDELA


Ba rai lulik ida-ne’e, ba rai kmanek ida-ne’e,
nia fó tiha ona nia fuan, nia fó tiha ona nia aten,
nia fó tiha ona nia neon.

Nia--ita-nia belun
Nia--ita-nia oan
Nia--ita-nia maun
Nia--ita-nia alin
Nia--ita-nia tiun
Nia--ita-nia sobriñu
Nia--ita-nia avó
Nia--ita-nia nai-ulun
Nia--ita-nia mestre
Nia—ita-nia mata-dalan,
hatudu naroman.

La’o no husik hela ita,
ho otas nurak,
La’o no rai hela ba ita,
liafuan murak:

“A nossa victória é a questão do tempo!”

--
Agostu 2008


RAAN MÓS NAKFAKAR, RAAN MÓS NALIHU

Ita sadik malu, ita soran malu, ita tata malu
Ita dada kulatra, ita tiru malu, ita oho malu

Raan mós nakfakar, raan mós nalihu

Rai, tasi no lalehan laran taridu

Matan been mós suli, suli la maran
Hosi kalan ba loron, hosi loron ba kalan
--
Jullu 2008

DIÁLOGU IDA IHA TINAN KLARAN
(Reflesaun Dadeersan nian)

Na’i, ha’u nu’udar de’it lápis oan ida, ne’ebé Ita-Boot book hodi hakerek Ita-Boot nia hanoin no sentimentu,

Na’i, ha’u nu’udar de’it flauta lolon oan ida, ne’ebé Ita-Boot huu hodi hamosu knananuk lalehan nian ne’ebé melodiozu,

Na’i, ha’u nu’udar de’it gitara ida, ne’ebé Ita-Boot fekit hodi haklaken lian sira, ne’ebé fanun klamar sira mak toba dukur namanas,

Na’i, ha’u nu’udar de’it pianu ida, ne’ebé Ita-Boot toka nia lolon sira, no ha’u fó sai lian sira ne’ebé aas iha kalan nakukun no hakmatek,

Na’i, ho liafuan badak, ha’u hakarak hatete katak, fó lisensa mai ha’u atu empresta liafuan Santu Fransisku Asisi nian,

“Halo ha’u-ata sai nu’udar instrumentru dame!”

iha mundu rai klaran
ne’ebé luan ida-ne’e

Na’i, ha’u hakarak halo tuir, no kumpri bebeik Ita-Boot nia hakarak
iha rai no iha lalehan.
Amen.
--
Juñu 2008

ESPRESAUN POETIKA II

TIMORESE SPIRITUALITY

Maromak, matebian
no uma lulik: fatuk lalian tolu
hatuur iha fehan matak rai Lafaek nian.

Ha’u hatuur ha’u-nia fiar
iha fatuk lalian tolu nia leten.
Ha’u sei la nakadoko,
Ha’u sei la riba,
Ha’u sei la naran monu arbiru.
--
2008

DILI TANIS, DILI HAMANASA

Dili sai tiha ona testemuña ba ema mate lubuk
Dili sai tiha ona testemuña ba ema moris lubuk

Dili hakru’uk
Dili nonok
Dili hakat ho laran tanis

Dili foti oin
Dili hamanasa
Dili hakat ho laran haksolok
hasoru loron aban, ne’ebé sei nakonu ho nia mutin no metan
--
2008

ITA MAK SEI LEKI, ITA MAK SEI LAKON

Tasi, ita-nia belun
Rai-maran, ita-nia belun
Ai-laran tuan, ita-nia belun
Fatuk-laran, ita-nia belun
Dolak oan, ita-nia belun
Mota oan sira, ita-nia belun
Lelehan, ita-nia belun
Balada sira, ita-nia belun

Ita keta halo kanek
Ita keta halo rahun
Ita keta sobu namkari

Bainhira hakenek, bainhira harahun, bainhira sobu namkari,
ita mak sei leki, ita mak sei lakon
---
2008

AISAR KESAK LUBUN ITA FUTU HAMUTUK, FOER KALA ITA SEI DASA

Aisar kesak lubun namlekar iha ita-nia knua
Aisar kesak lubun hein hela ita hotu atu futu

Aisar kesak lubun ita futu hamutuk, foer ita kala sei dasa

Aisar kesak lubun ita futu hamutuk, asu ida sei la hatenu, aisar kesak lubun ita bobar halo metin, asu ida sei la baku nia ikun
--
2008

ESPRESAUN POETIKA I

1. KO’ALIA LIA DOMIN

Lia domin hakat liu rai keta

Lia domin: nu’udar funu ida hasoru “status-quo”

Bainhira ko’alia lia domin, la presiza tan ona durubasa sira.

---
2006-2008


2.LIAFUAN SIRA IHA LIRAS

Liafuan sira iha liras
Liafuan sira semo, hale’u mundu rai klaran

Liafuan sira lakohi ema futu
Liafuan sira lakohi ema sulan

---
2007

3.LÁGRIMAS DO AVÔ CROCÓDILO

Ha’u-nia laran dodok
Ha’u-nia laran taridu
Ha’u-nia laran susar
Ha’u-nia laran kanek

Dodok
Taridu
Susar
Kanek

La halimar

Haree imi oan sira, beioan sira han malu, tata malu la hotu de’it

Ha’u-nia matan been suli,
Sei suli hanesan mota oan ida iha tinan bai-loro,
Bainhira imi la hakat atu buka malu fali, fó liman ba malu
Hodi hakotu lia sakat maka bobar metin imi neon,
kesi metin imi laran
---
2008


4.TURUK NETIK Ó-NIA BEE MURAK
(Meditasaun Loro Makas nian)

Na’i, ha’u ata hamrok
Na’i, ha’u ata hamlaha
Ha’u ata liman ain kole, la’o labele

Turuk netik Ó-nia bee murak ba ha’u klamar no isin

Hamutuk ho Na’i, ha’u sei la sidi
Hamutuk ho Na’i, ha’u sei la monu
---
2008

5. *) BERGURU PADA ANAK

Labarik sira, ita-nia matan-fulun
Labarik sira, ita-nia tilun-tahan
Labarik sira, ita-nia tee-rohan
Labarik sira, ita-nia raan kafuak
Labarik sira, ita-nia liman-ain

Labarik sira, sai sasin moris,
hatutan ita-nia lisan,
husi hun to’o rohan

Labarik sira, ita-nia eskolante
Labarik sira, ita-nia mestre
---
2008

*) Títulu poezia ne’e mai hosi títulu livru ida-ne’ebé hakerek ho lia-indonézia, katak “APRENDE HOSI LABARIK SIRA”.

AFORISMA DIARIA [02-08-2008]

1-8-2008

[Tuku 11:12 PM. Apai ho Amor toba kleur ona. Sala vizita no sala família nian ne’ebé oras ne’e ha’u uza dadaun hodi halo reflesaun ida-ne’e, hetan akompañamentu muzikál ho melodia sira Mozart nian ne’ebé furak.

Kalan ida-ne’e mós, maisumenus iha tuku 9:40 PM, kantór balada, Ebiet G.Ade nia múzika “Taubat” konvida tebes ha’u atu luku klean iha tasi laran reflesaun nian kona-ba hahalok metan ita ema nian sira durante iha tinan barak. Ha’u laran dodok. Ha’u laran tanis. Ha’u laran taridu. Ah, bainhira mundu tomak fila hotu ona kotuk ba ita tanba de’it ita-nia hahalok kleuk, sé tan mak ita bele sei konfia, se la’ós Maromak? Ho Nia kbiit tomak, Nia simu ita, ho Nia kbiit domin rohan laek, nia hamaus ita klamar.

Tanba kole tebes, ne’e duni ha’u la konsege buka atu halo avaliasaun profunda horikalan hanesan esforsu boot ida atu hodi taka alias termina atividade sira tomak iha fulan Jullu nia laran. Yes, the spirit is willing but the flesh is weak. What else can I do?

Horiseik ha’u hetan kna’ar hodi ba halo servisu durubasa nian iha Sorumutu Nasionál kona-ba Desentralizasaun, ne’ebé Governu rasik mak organiza hamutuk ho UNDP iha Edifisiu foun M NE iha Pantai Kelapa ne’ebá. Hasoru maluk Sidonio iha servisu ne’e. Ha’u apresia tebes nia servisu ne’ebé profesionál.

Ohin dadeer ha’u akompaña ha’u-nia Xefe VRESJ ba halo inagurasaun ba Parke Nasionál TL nian, Nino Konis Santana iha Mehara, Tutuala, Lospalos. Ha’u ba ho maluk jornalista sira, sae’ elikópteru. Viajen ba ne’e kleur oituan, tanba ami sei semo ba Baucau, Viqueque, Lospalos, no to’o ikus mak tuun iha Mehara. Ha’u-nia laran beik, atu muta sala-sala bainhira ami t’o iha Viqueque, no besik atu tama ona Lospalos. Seremonia inagurasaun ne’e hala’o ho prezensa maluk sira barak—tantu nasionál no internasionál sira. Ha’u impresionadu tebe-tebes bainhira foti matan hateke ba beleza Lagoa Ira Lalaru nian. Ami fila to’o iha Dili tuku 4:20 PM.

Ha’u hein katak iha fulan Agostu nia laran no iha fulan sira tuirmai, ha’u sei bele luku, no luku klean liután ho didi’ak iha reflesaun no asaun moris nian. ]

*) Na’i, Ita-Boot nia liafuan sira ne’ebé namlekar iha rai fehan sira mundu rai klaran nian, sai nu’udar ha’u-nia ai-han klamar. Ha’u sei folin laek, bainhira ha’u la han, ha’u sei kbiit laek, bainhira ha’u la hemu.

*) Na’i, ha’u la husu buat barak. Ha’u hakarak de’it atu kontinua sai lilin lolon ida, ne’ebé naktabar metin iha Ita-Boot nia liman, ne’ebé Ita-Boot sunu halo lakan hodi leno dalan nakukun.

*) Saida tan mak ha’u sei bele kokotek se karik konfiansa laiha ona atu hato’o mai ha’u tanba de’it ha’u-nia hahalok kleuk?

*) Furak atu refleta fali ba iha mudansa estasaun haat: Primavera, Veraun, Outonu no Invernu, ne’ebé ha’u haree tiha ona ho matan, kaer tiha ona ho liman. Síkulu estasaun tempu nian dulas dala fila-fila iha tinan bai-loro. Ha’u tenke prontu atu simu realidade estasaun moris nian iha ha’u-nia vida tomak. Ha’u tenke prontu atu simu via-pozitiva, via-negativa, via-kreativa no via-transformativa.

***