Showing posts with label reflesaun. Show all posts
Showing posts with label reflesaun. Show all posts

Monday, January 29, 2007

REFLESAUN IV: "INAN FETON DOBEN HARII DAME"

INAN FETON DOBEN: “WE MATAN, SULI LORON, SULI KALAN”

( *) Reflesaun kona-ba Feto iha Harii Dame


Ko’alia kona-ba inan, la seluk, la leet, ita ko’alia kona-ba ita-nia hun, ita ko’alia kona-ba ita-nia abut rasik.

Se karik la ho inan nia prezensa, oinsá maka ita bele mosu, oinsá maka ita bele eziste, no bidu ho laran haksolok iha ita-nia planeta Rai nia palku leten, no rai fehan sira?

Hamutuk ho ita-nia aman sira, ita-nia inan doben, kous hasai ita ho laran no neon tomak, hosi Nai Maromak nia kadunan, ho neras domin. Nia kous ita, nia lori ita mai hatuur tan iha abad mundu rai klaran ne’e nian. Nia la kole, foti matan, hateke ita buras, nia la kole haree ita, lolo ita-nia dikin, rani iha fatin-fatin.

Inan nia terus, sura labele. Inan nia kole, inan nia kosar been, selu labele, to’o deit ita tama fali ba rai kuak, alias fila fali ba rai rahun.

Hanesan inan ida ne’ebé tau ita iha mundu rai klaran, nia la husu buat barak mai ita. Hanesan inan ida ne’ebé terus barak tiha ona mai ita, nia husu deit, atu ita hato’o hikas fali ita-nia domin tomak ba nia. Hanesan inan ida ne’ebé fó an tomak ba mate atu sosa ita-nia moris, bainhira nia tanis, nia hakarak tebes duni atu ita la baruk, hamaran lisuk nia matan been maka suli.

Inan nia domin, domin rohan laek! Inan nia domin, domin lalehan. Inan nia domin, domin hori otas, domin hori wain nian kedas.

Inan sira nu’udar bee matan, ne’ebé suli loron, suli kalan. Bee matan oan ne’e mós, moos nabilan tebes, no furak la halimar. Kanek bubu sira ne’ebé ita iha, ho bee, ita buka atu tuhik. Kanek bubu sira ne’ebé ita iha, ho bee, sei sai diak.

Ho domin tomak ne’ebé nia hato’o mai ita, nia kria armonia, ho domin tomak ne’ebé nia haklaken, nia kria dame, ho domin tomak ne’ebé nia haburas, nia kria hakmatek iha ita-nia uma laran.

Inan nia prezensa iha mundu rai klaran, ho frajilidade tomak ne’ebé nia iha, nia fó sai nia lian. Nia lian: lian osan mean, nia lian: lian laran maus, nia lian: lian laran dodok, dala barak sempre hananu, iha espasu lia loos nian maka sublime.

Timor-Leste, rai doben, rai murak, nu’udar ita Timoroan sira hotu nia inan. Nia maka hahoris ita. Nia maka fakar ran tanba ita-nia moris.
Hodi sá loos maka ita sei selu nia kole? Oinsá loos maka ita buka atu tau iha neon bebeik kona-ba nia terus no susar?

Timor-Leste nia kanek, Timor-Leste nia tanis, ita hotu nia kanek, ita hotu nia tanis.

Timor-Leste oras ne’e dadaun tanis, matan been suli, Timor-Leste oras ne’e laran kanek, no laran dodok. Nia hamalaha no hamrok ba justisa.

Justisa nu’udar aitarak ida maka oras ne’e tu’u hela iha ita-nia rain doben nia ain tanen.

Ita keta halo ita-nia inan terus liután!
Ita keta halo ita-nia inan susar liután!
Ita keta halo ita-nia inan matan been suli liután!

Mai ita ba hamaus fila fali ita-nia inan doben!
Mai ita ba hakoak fila fali ita-nia inan doben!
Mai ita ba hamaran fila fali ita-nia inan nia matan been!

Hodi nune’e ita sei la sidi, hodi nune’e, ita sei la monu iha tempu ikus mai. Karik la’e, ita sei hetan malisan, karik la’e ita sei hetan susar.

Mai, mai, ho neon diak, no aten barani, dada sai aitarak oan ida ne’ebé tuu maka’as iha ain tanen ita-nia inan doben nian.

Mai, maluk sira hotu, mai ita ba hamutuk! Se karik la’ós ita, sé tan maka atu halo, sé karik la halo agora, bainhira tan maka ita sei prontu?

Dili, 27 Janeiru 2007

Abé Barreto Soares

*) Reflesaun oan ne'e grava tiha ona iha Sabadu, 27 Janeiru hosi TLMDC ba programa radio RTTL. Ha'u hetan informasaun katak reflesaun ne'e sei fo sai la kaleur tan. Durante gravasaun iha ha'u-nia uma iha Fatuhada, ha'u improviza oituan.

REFLESAUN III: "FETO TIMOR-LESTE LUTA IHA DIASPORA"

*)FETO TIMOR-LESTE NIA LUTA BA UKUN RASIK AN IHA DIASFORA
Hosi Abe Barreto Soares

“Belajarlah dari masa lalu, lakukanlah hari ini, dan berharaplah untuk hari esok. Yang penting jangan pernah berhenti mempertanyakan sesuatu,”
ALBERT EINSTEIN

Hateke fali ba kotuk, hateke fali ba ita-nia istória funu ba ukun rasik an nian iha tinan barak nia laran, ha’u hakarak hatete katak ita-nia luta ka ita-nia funu ne’e, hanesan ita hotu hatene, iha komponente tolu maka iha kna’ar importante, ne’ebé dudu maka’as prosesu sira ba oin. Komponente tolu ne’e maka hanesan:
-Frente Armada
-Frente Klandestina
-Frente Diplomátika

Iha ha’u-nia konversa ho maluk sira, dala barak ha’u konstuma temi katak frente tolu ne’e ha’u bolu naran “ Santissima Trindade da luta Timorense pela indepéndensia”. Frente tolu ne’e kompleta malu, ida la liu ida. Tolu ne’e futu hamutuk maka sunu ahi luta nian, nee’ebé kontinua lakan bebeik, ne’ebé too ikus ita konsege desidi rasik duni ita-nia destinu ba auto-determinasaun—UKUN RASIK AN.

Frente tolu ne’e hetan kbiit hosi komponente rua tan maka hanesan: komponente espiritual (Igreja Katolika Timorense) no solidaridade internasionál.

Ne’e realidade istórika, ne’ebé sei hakerek ho tinta osan mean iha pájina istória kontemporania Timor-Leste nian.

Feto Timor-Leste nian sira ne’ebé hela iha tasi balun enkaixa sira- nia an iha Frente Diplomátika no mós kahur malu ho maluk sira hosi solidaridade internasional sira ne’ebé ho kbiit tomak fó sira-nia kontribisaun ba ita-nia luta ida ne’e.

Ho kbiit maka sira iha, ita nia feto maluk sira ne’ebé hela iha tasi balun hanesan: Portugal, Indonézia, Australia, Canada, no mós iha rai seluk-seluk tan, buka atu hakilar ba mundu tomak katak Timor-Leste hakarak hamrik mesak, katak Timor-Leste hakarak eskolla rasik nia destinu, katak Timor-Leste hakarak duni ukun duni nia an rasik, katak Timor-Leste lakohi tan ona atu sai atan ba ema seluk ne’ebé hakarak sama nia ulun.

Feto maluk sira ne’ebé hela iha tasi balun sira ne’e, ne’ebé moris iha ambiente liberdade nia laran, sinti ho konsiensia tomak atu hamrik hodi sai nu’udar “porta voz” ba feto maluk sira ne’ebé hela iha rai laran, ne’ebé kuaze laiha kbiit atu hakilar maka’as bainhira ema viola sira-nia direitu, , bainhira ema taka sira-nia ibun atu koalia rasik kona-ba sira-nia hanoin no sira-nia sentimentu. Sira hatutan ba mundu rai klaran kona-ba halerik ne’ebé inan feton sira iha rai laran fó sai.

Sira la’o ba mai: hakat tasi, vizita sidade sira, ko’alia ba ema lubun boot iha manifestasaun sira nia laran, iha enkontru sira: formal no informal iha nivel kraik no to’o iha nivel aas, ko’alia kona-ba ita-nia rain nia destinu, ita-nia rai lulik, Timor-Leste nia mehi ne’ebé hakarak hamrik mesak hanesan nasaun independente no soberanu.

Buat sira nee’e hotu nu’udar kontribuisaun boot iha prosesu naruk luta ba ukun rasik an, ne’ebé ita hotu-hotu iha orgullu ba ne’e. Bainhira ita tenta, maske iha minutu ida deit, atu nega buat ne’e, ne’e katak ita nega ona ita-nia an rasik, ita nega ona ita-nia istória.

Hanesan ha’u hatete tiha ona iha letan katak ne’e faktu istóriku, ne’e realidade, ne’ebé ita presiza atu haklaken ba jerasaun foun sira, atu nune’e sira bele hatene kona-ba ita-nia prosesu funu ba ukun rasik an ne’e la’o halo oin nusa.

Iha prosesu harii nasaun oras ne’e dadaun, ita iha kna’ar boot atu buka kontinua hanorin ita-nia an rasik no maluk doben sira seluk atu valoriza nafatin dimensaun tempu iha ita- nia vida hanesan buat kaduak tolu, tantu individualmente no koletivamente. Ita iha pasadu, ita iha prezente no ita iha futuru.

Ita-nia pasadu hanesan Timor-oan atu diak ka aat, ita hotu hetan tiha ona. Ita labele ta kotu ita- nia pasadu. Bainhira ita ta kotu ita nia pasadu, no ita so’e tiha hanesan foer ida ba lixu, ita nu’udar ai horis ne’ebé ta kotu hosi nia hun no abut, no bainhira loro matan sa’e mai, ita sei namlaik, no ita sei folin laek.

Sei furak liu bainhira ita halo ita nia tempu pasadu, ita-nia tempu prezente no tempu futuru hanesan saida maka poeta/filozofu Libanéz, Kahlil Gibran hatete,

“deixai que o dia de hoje, abrace com saudade o passado, e o futuro com ansiosa esperança”.

Atu taka reflesaun ida ne’e, hanesan omenajen boot ida ba maluk feto sira ne’ebé luta iha diasfora ba ukun rasik nian, ha’u oferese poezia ida tuir mai:

MAI, HAKAT MAI, ITA HAMUTUK HANANU IHA KORU

“Nosotros venceremos mi dulce compañera”
OTTO RENE CASTILLO


Feto murak rai Lafaek nian,
Hadeer! Hadeer ona ba! Rai-naroman ona.

Mai,hakat mai, ita hamutuk hananu iha koru
Foti o-nia lian halo aas tebes
tuir o-nia k’biit rasik

Mai, hakat mai, ita hamutuk hananu iha koru
iha kintu-kantu
mundu rai klaran nian

Mai,hakat mai, ita hamutuk hananu iha koru

Mai, hakat mai ba!
Ita seidauk tarde ida
atu hala’o ita-nia asaun, ha’u belun doben

******

Dili-Kampung Baru, 2 Abril 2006

*)Reflesaun ne'e grava no fo sai hosi RTTL iha fulan Abril tinan 2006.


Tuesday, January 23, 2007

REFLESAUN II: "ABUT NO HUN"



*) REFLESAUN DADEER
BA MALUK SIRA LIU HOSI TVTL


1. MANE MALUK, INAN FETON DOBEN TIMOR- OAN SIRA NE’EBÉ NAMKARI IHA RAI MURAK TIMOR-LOROSA’E NIA LARAN!

2.DADEER K’MANEK, DADEER K’SOLOK!

3.LORON FOUN MOSU TIHA ONA, LOROrN FOUN TO’O TAN TIHA ONA MAI.

4.MAI ITA HOTU HASORU LORON FOUN, HO FUAN HO NEON TOMAK!

5.TIMOR-LOROSA’E, RAI LAFAEK, RAI LULIK, RAI DOBEN ITA HOTU NIAN, NE’EBÉ ITA HAMRIK BA NE’E, FO TIHA ONA MÓS MORIS, FO TIHA ONA MÓS KSOLOK BA ITA HOTU.

6. MORIS NO K’SOLOK NE’EBÉ ITA HETAN, NU’UDAR OFERTA BOOT IDA.

7. ITA-NIA OAN SIRA, ITA-NIA BEI OAN SIRA NU’UDAR AISANAK NO AI DIKIN. ITA? SE LOOS MAKAT ITA? ITA MAKA NU’UDAR ABUT, ITA MAKA NU’UDAR HUN.

8. SANAK NO DIKIN SIRA SEI LA BURAS, SANAK NO DIKIN SIRA SEI LA MATAK, NO LOLO AN IHA FATIN-FATIN BAINHIRA ABUT NO HUN SIRA LA HETAN MATAK MALIRIN.

9.MATAK MALIRIN IHA, TANBA DOMIN NE’EBÉ HAKLAKEN, MATAK MALIRIN IHA, TANBA DOMIN NE’EBÉ HABURAS.

10.OHIN LORON IHA MUNDU MODERNU, ITA-NIA SANAK NO DIKIN SIRA BELE LOLO AN NO BURAS IHA FATIN-FATIN, IHA MUNDU RAI KLARAN.

11. ITA-NIA HUN, ITA-NIA ABUT, TENKE TUBA METIN IHA RAMELAU, TENKE TUBA METIN IHA KABALAKI NO TENKE TUBA METIN IHA MATEBIAN.

12. ITA KETA KOKO SALA TA KOTU ITA-NIA ABUT, ITA KETA KOKO SALA TA KOTU ITA-NIA HUN. TA KOTU, TA SALA ITA-NIA HUN, ITA MAKA SEI BUKA LIA MERIK. TA KOTU, TA SALA ITA-NIA HUN, WAINHIRA LORO-MATAN SA’E TIHA, NO HISIK NIA MANAS, ITA SEI FOLIN LAEK, ITA SEI NAMLAIK.


*) REFLESAUN RAI NAKARAS/KALAN
BA MALUK SIRA LIU HOSI TVTL



1. KALAN DIAK, KALAN K’MANEK, MANE MALUK INAN FETON DOBEN SIRA NE’EBE NAMKARI IHA RAI LULIK, RAI LAFAEK, RAI TIMOR-LOROSA’E IDA NE’E.

2. HATEKE FALI BA KOTUK, HANOIN HIKAS FALI ITA-NIA MORIS LORON TOMAK IDA NIAN, MOSU PERGUNTA BOOT IDA, “SAIDA MAKA ITA HALO TIHA ONA?”

3. HETOK ITA HALO, HETOK ITA SINTI BUAT BARAK MAKA ITA SEIDAUK HALO, NO KONSERTEZA, MALUK DOBEN SIRA, SEI IHA BUAT BARAK TAN MAKA ITA TENKE HALO, ATU HALO MORIS NE’E SAI FURAK LIUTÁN.

3. ITA-NIA MORIS TOMAK EJIJE ITA-NIA ATENSAUN KLEAN. NE’E KATAK MORIS KONVIDA ITA ATU LUKU KLEAN LIUTAN IHA KOLAN FURAK ASAUN NO REFLESAUN NIAN.

4.ITA IDAK-IDAK IHA NINIA KBIIT ATU HALO REVOLUSAUN FUAN LARAN NIAN ALIAS “REVOLUSAUN DA KONSIENSIA”. IHA REVOLUSAUN NE’EBÉ LAIHA RAN MAKA SULI NE’E, SAIDA MAKA ITA PRESIZA MAKA TUIR MAI NE’E:
-ITA PRESIZA PASIENSIA
-ITA PRESIZA IHA FIAR
-ITA PRESIZA IHA LARAN BADINAS
-ITA PRESIZA IHA BERAN

5. ITA IDA-IDAK, HA’U BELE DEHAN KATAK “NU’UDAR FATUK MUSAN KIIK OAN IDA NE’EBÉ NAI IHA LETAN AAS BA TODA BA IHA BEE KOLAN MOOS FURAK IDA. ITA MOUT BA BEE KIDUN. TEKI-TEKIS ITA HUSIK HELA LALAORAN KIIK, NENEIK-NENEIK HAKBESIK BA KOLAN NININ. LORO-MATAN NAKARAS HAKLAKEN NIA NABILAN, REI BEE KOLAN NIA IBUN KULIT. LALORAN KIIK, HO MAUS HAMOSU FURIN. LALORAN KIIK, NENEIK-NENEIK HALAKON SIRA-NIA AN."

*****

Dili, Janeiru 2007

*) Reflesaun ne’e ha’ u fo sai liu hosi TVTL, iha kada Kinta kalan, hahú iha
fulan Outubru tinan hotuk. Maluk hirak ne’ebé koñese ha’u
sempre goza ha’u katak ha’u serve atu sai padre. Ha’u hatan hodi
dehan, “ha’u apenas hanesan ema ne’ebé lori bee rega rai maka
maran dekor, nakonu ho rai rahun ho lia fuan oan ruma”.

Monday, January 22, 2007

REFLESAUN I :"UKUN RASIK AN"

1. UKUN RASIK AN ITA HOTU SOSA HO RAN!

2. UKUN RASIK AN ITA SOSA HO RUIN NAMLEKAR!

3. UKUN RASIK AN, LIA FUAN LULIK, LIA FUAN MURAK!

4. UKUN RASIK AN ITA TANE, ITA HAHII HAMUTUK!

5. UKUN RASIK AN HALIBUR ITA TOMAK HANESAN TIMOROAN!

6. HAMUTUK ITA MEHI IHA LORON HORISEIK!

7. HAMUTUK ITA MEHI IHA LORON OHIN!

8. HAMUTUK ITA MEHI, HASORU LORON ABAN ATU HALO TIMOR-LESTE SAI UMA
LARAN IDA DEIT NAFATIN TO’O RAI NABEEN!

9. ITA NIA UMA LARAN FOER, ITA HOTU MAKA SEI SINTI LA FURAK!

10. HAMUTUK ITA FUTU AISAR, HAMUTUK ITA DASA FO’ER HALO MOOS IHA ITA-
NIA UMA LARAN!


Dili, 27 Novembru 2006
*) Reflesaun ne'e tuir loloos atu fo ba maluk oan ida hosi Hera, maibe too ikus nia la konsege foti hosi ha'u-nia liman. Nia promete atu mai foti atu uza reflesaun nee iha enkontru rekonsiliasaun no seremonia komemorasaun loron independensia-28 Novembru.