Thursday, August 23, 2007
AFORISMA DIARIA [23-8-2007]
[Oras ne'e iha XRR. Mai iha ne'e ho intensaun atu hasoru Atoi Rangel hodi buka hatene kona-ba situasaun no kondisaun obra eskrita sira hosi maluk sira ne'ebe partisipa iha kontes hakerek. Atoi laiha. Ha'u hetan informasaun katak nia ba tiha Malazia. Dia 3 Setembru maka nia foin fila mai. Ha'u mos sosa livu segunda maun lima hanesan ne'e. Ha'u sosa tan livru 11 tan. Maibe ha'u husu sira hosi XRR atu rai lai, depois iha final fulan ne'e maka ha'u mai selu...
Almosuu ohin iha Erli. Hasoru Sebastiao ho nia ferik oan, Filipa. Ami dada lia kona-ba ha'u-nia idea atu harii biblioteka iha Manatuto. Nia konkorda ho ha'u-nia idea. Ami mos foka kona-ba oinsa ami atu finansia projetu ne'e. Ha'u hakarak hala'o projetu ne'e independentemente, ho finansiamentu rasik..
Dadeer ohin laiha konferensia konferensia iha servisu fatin hanesan babain. Hodi nune'e ha'u bele relaxa oituan. Ha'u-nia Xefe Vera ba tiha halo tratamentu mediku iha Darwin, no ha'u maka oras ne'e enkaregadu hanesan OIC to'o aban. Ha'u paroveita ha'u-nia tempu hodi ba matabixu iha PX, no hakerek ha'u-nia reflesaun sira. Ha'u tenta hakerek kona-ba reflesaun ohin dadeer nian (ha'u ohin dadeer ba fali hola anin iha tasi ibun.. ba halo reflesaun.. ha'u lori mos ho ha'u-nia kamera dijital. hasi foto no video... ha'u kleur oituan la ba tasi tanba iha semana hirak liu ba ain kanek depois de labarik vizinu tuda asu, tuda sala ha'u-nia ain karuk..).
Ha'u mos hasoru kolega Filipina, Rhian iha PX. Ami dada lia kona-ba arte nia kontribuisaun iha dezenvolvimentu nasaun. Ha'u nota katak ami iha vizaun hanesan. Ha'u hatoo proposta ba nia atu ami bele hasoru malu fali hodi ko'alia kona-ba kooperasaun entre ha'u, nia ho kolega Filipina ida fali naran Doreen iha area kultural. Nia oferese mai ha'u-nia relatoriu peskiza ida sobre Timor nio poezia ida obra poeta Grego nian ida iha lian Ingles..]
*) Keta hanoin katak povu TL ne'e, tanba deit sira la hatene hakerek no lee--ai leba, songe tabaku no mamau malus halo ibun mean , mesak beik teen. Ne'e sala ona, karik ida ne'e maka ita hanoin iha ita-nia kakutak hanesan ema matenek ne'ebe iha asesu ba lalaok mundu modernu nian. Povu TL ne'e matenek la halimar. Sira nia matan no neon ne'e kroat tebes hanesan povu iha rai seluk. Sira hateke borus se maka halo diak ba sira, no se loos maka hanoin aat ba sira.
*) Katuas X buka futu hamutuk fali aisar kesak ne'ebe maluk sira balu buka sobu rahun. Nune'e tiha sira dehan katak nia ema traidor?
*) Inan nia kabun laran ne'e fatin lulik. Iha inan nia kabun laran nia bee lihun, ita hoban ita-nia an, ita hetan matak malirin--domin murak lalehan nian. Ita-nia inan, konserteza, sei kontinua haturu nia matan been haksolok nian bainhira ita oan sira la baruk atu hananu ho lian maka'as , "PRIMEIRU MAROMAK, SEGUNDU INAN-AMAN."
Wednesday, August 22, 2007
AFORISMA DIARIA [22-8-2007]
*) Edukasaun iha nia kbiit atu loke ita nia neon no fuan hodi hatene klean liutan kona-ba, "ita mai hosi ne'ebe, oras ne'e ita iha ne'ebe, no ita atu ba loos ne'ebe."
*) Atu kria armonia som iha TL? Entaun, ita ida-idak hanesan sidadaun rai ne'e nian presiza ho fuan ho laran buka atu afina bebeik ita-nia viola talin konsiensia nian.
*) Edukasaun ajuda tebes ha'u atu sai "a free and independent thinker". Bainhira ha'u iha atitude kritiku ba Estadu hodi defende ha'u-nia direitu no defende lia loos, ita boot sira konsidera ha'u hanesan inimigu Estadu nian? Give me a break!
*)Ahi han ona uma. Diak liu ita lalika fali lori gazolina hodi mai fui tan. Se la'e ahi bele tranpe, no molok bombeiru sira to'o mai mos, ahi han hotu tiha ona uma. Ida ne'e maka ita hakarak ka?
*) Tudik tuan oan ida ita iha tiha ona. Ita keta baruk atu foti fatuk kadi, no kadi tudik ne'e halo kroat, hodi nune'e ita bele ko'a sasan sira. Keta matan kan demais atu lakon tempu no osan hodi ba sosa tudik foun iha loja.
*) Hanesan mestre, ita tenke buka atu rai hela 'segredu' ruma iha ita-nia luhu kidun. Ita keta fo sai hotu buat ne'ebe ita iha. Ha'u husu favor atu maluk sira labele interpreta buat ne'e hanesan katak ha'u ne'e ema karak teen.
*) Keta hakfodak, no fiar lalais kedas ema ne'ebe hakat mai hodi haklaken ema seluk nia segredu ba ita. Tanba sa ha'u dehan nune'e? Ne'e tanba, ema ne'e pode ser mos bele ba lekar ita-nia segredu lemo-lemo.
*) Ha'u bele dehan katak hanesan nasaun ida, TL oras ne'e bele kategorizadu hanesan " a sick nation". Hanesan mos rai Turkia bainhira momentu Funu Mundial II akontese. Ita, atu oituan ka barak, deteta hetan tiha ona ita-nia moras hirak ne'e. Saida maka ita presiza maka: ita presiza iha korajen atu simu realidade ida ne'e, no buka atu hetan lalais terapia. Hodi nune'e ita bele moris fila fali iha ambiente ne'ebe normal.
Friday, August 17, 2007
AFORISMA DIARIA [17-8-2007]
*) Moris ne'e hanesan lalenok. Hamnasa ba mundu, no mundu mos sei hamnasa ba o. Maibe dala ruma bainhira ita hamnasa, mundu la hamnasa ba ita. Tanba sa? Ne'e tanba lalenok ne'e estraga ona ka rahun ona karik.
*) Hanesan oan sira, ita mesti hakru'uk ba ita-nia inan ho aman sira. Sira kole tebes duni hodi kous ita sai hosu Nai Maromak nia kadunan, no lori ita mai husik ita iha abad laran ida ne'e. Sira haksolok ita buras, lolo ita-nia sanak no dikin, no rani iha fatin-fatin.
*) Sensu komun ita presiza tebes hodi halo analize ba lalaok mundu nian ne'ebe nakonu ho mutin ho metan...
*) Iha moris ita presiza halo 'jig-jag' maka barak bainhira ita nani iha mota laran realidade nian. Se ita tuir deit korente bee nian, entaun bee sei lori ita, no halo ita mout tama ba bee kidun, no bainhira ita kontra bebeik korente bee nian, ita sei rahun....
*) Buka atu iha korajen hodi sai rebelde iha o-nia moris, maibe sai rebelde ida ne'ebe iha kauza ne'ebe justu, razoavel no iha benefisiu ba ema barak. Husik ba, istoria maka sei halo julgamentu ba o-nia lalaok sira tomak.
Tuesday, August 14, 2007
AFORISMA DIARIA [14-8-2007]
[TT Akait fila fali oras ne'e. ..Foin almosu iha OB...
Fim da semana liuba, ha'u halo hotu tempu barak liu iha uma--rileks, halimar ho Apai,nst..
Apa nia loron mate iha loron 10 Agostu kalan, ha'u tenta haruka mensajen hanesan tuirmai ba alin/bin sira:
(Mensajen ne'e ha'u-nia hp hamos tiha ona iha ninia fixeiru. Ha'u foin haruka SMS ba Mundu atu haruka fali mai ha'u...Ha'u husik mamuk lai, no kuandu ha'u simu ona hosi mensajen ne'e hosi Mundo maka ha'u mai atualiza fali blog ne'e)
----------------------------------------------------
17-8-2007, 14:30
(Ohin ha'u mai fali TT Akait ne'e hodi atualiza ha'u-nia blog ne'e. Mensajen ba alin sira ne'ebe ha'u haruka iha Papa nia loron mate, 10-8 maka tuirmai ne'e:
"HANOIN PAPA SEBASTIAO/papa tinan 3 fulan 8 husik hela ita ba mundu seluk/nia mak loke mos ita nia neon/loke ita nia fuan/atu hatene katak kole inan aman nian/ita oan sira selu labele/ABAN TAU AIFUNAN SANTA CRUZ TK 4:30/beijinhos "
*) Lideransa ne'e ita presiza tebetebes iha ita-nia aspetu moris nian hotu-hotu. Lideransa loloos katak ita hala'o lalaok mata-dalan nian ho dalan loos.
*) Lia nain sira, imi-nia kontribuisaun ba prosesu dezenvolvimentu nasaun nian ne'e saida loos?Imi keta toba dukur resin, rona?
*) Ema ferik ka katuas maka hakat ona ba mundu seluk ne'e halo ita ladun hanoin maibe buat ne'e la hanesan bainhira akontese ba ema foin sa'e ida. Ferik ka katuas ida maka mate hanesan mos plantasaun tuan ida ne'ebe maran ona, no to'o ona tempu atu remata ona ninia kna'ar maibe ba ema foin sa'e sira, ita haree ba hanesan loloos plantasaun nurak maka foin buras maibe tohar, no namlaik.....
*) Iha ita ida-idak nia moris, atu barak ka oituan ita presiza mestre/a espritual ida ne'ebe bele fo orientasaun mai ita atu hodi hala'o ita-nia viajen iha dalan moris nian maka nakonu ho ai tarak.
Friday, August 10, 2007
AFORISMA DIARIA [10-82007]
Viajen horiseik kalan hosi Semarang mai Surabaya la'o diak. Durante viajen ha'u halo belu ho maluk Xina foin sa'e oan ida naran Roy. Ami dada lia barak kona-ba estratejia halo bisnis ne'ebe iha relasaun ho dotrina Taoismu., no mos viajen horiseik dadeer hosi Surabaya, mai Denpasar la'o diak. Hasoru mos Xina feto Atambua nian ida naran Fatima. Ami dada lia kona-ba mundu halo bisnis, nst.
Viajen hosi Surabaya mai Denpasar, no hosi Denpasar mai liu Dili halo gasta osan estra tanba ha'u-nia bagajen todan nakonu ho livru. Ha'u matan dukur maka barak durante viajen ida ne'e.
To'o uma ha'u kole loos. No toba maka barak. ]
*) Oinsa maka ita bele dasa fo'er iha ita-nia uma oin, se o mai ta kotu hotu aisar talin no ta kotu aisar kesak sira? No to'o ikus o dehan fali ona katak o la sala buat ida? No dehan tan katak ha'u maka kria tensaun?
*) Karik ita maka matan delek espiritualmente, entaun ita sempre iha pre-konseitu ladiak oinoin ba ema seluk. Ita-nia egoismu maka boot liuhotu. Ita tenta, ho maneira hotu, buka atu nega buat ne'e. Maibe, bainhira ita tuur hakmatek no buka atu refleta klean liutan, ita sei rekonese buat sira ne'e. Se ida ne'e maka akontese duni ona, entaun ita sei kria armonia ida ne'ebe furak iha ita-nia relasaun inter-pesoal.
*) Ita presiza deit maka sensu komun atu hodi bele komprende realidade moris nian maka dala barak mosu mai ho kompleksidade oinoin.
*) Ita presiza leno ita-nia an bebeik hodi nune'e ita bele hatene ita ne'e iha isin fo'er ka lae'. Se ida ne'e maka ita la halo, entaun ita sempre buka duun deit ba ema seluk maka isin foer. Ita mos mosu mai hanesan anju ida maka sala laek.
Wednesday, August 8, 2007
AFORISMA DIARIA [ 8-8-2007]
Horiseik lokraik mai iha fatin ida ne'e atu atua blog maibe sistema ladun la'o diak, ne'e duni ha'u la konsege atualiza.
Ferias badak ida ne'e, ha'u tenta uza ho didiak, goza ha'u-nia solitude no mos mai vizita alin sira... Ha'u-nia konversa horiseik dadeer no horikalan ho sira kona-ba sira-nia estudu maka besik atu remata ona halo ha'u iha orgullu ba sira. Sira iha neon duni trasa sira-nia planuj ba futuru. Ha'u-nia kole ba sira, selu eskola, la saugati. Oras ne'e dadaun ha'u komesa ku'u oan nia rezultadu. Buat sira ne'e hotu nu'udar grasa Maromak, no matak malirin uma lulik no matebian sira nian.
Hanesan aman, no maun ba alin kiik sira, ha'u tenke buka haka'as an atu mantein nafatin ha'u-nia espiritu atu "mengalah" barak. La'os buat ida ne'ebe fasil, konserteza.
Zeca, Mana Zinda Ama tina nia oan mos mai pasa ferias iha Semarang. Nia mai hosi Bandung semana liuba.
Ami foin maka almosu: Ikun, Mundo, Zeca no ha'u. Agora ami fahe malu; Zeca ho Mundo ba kompras ketak, ha'u ho Ikun ba kompras ketak no mai iha internet. Orsida maka ami hasoru malu, no ba jantar hodi despidi ha'u...
*) Literatura haklaken mai ita kona-ba sabedoria ita ema moris nian. Eskritor/a sira luku klean duni iha tasi reflesaun nian, ne'ebe furak. Moris nia midar ho moruk sira simu, no tolan...Sira konvida ita atu luku hamutuk ho sira liuhosi sira-nia obra sira..
*) Ha'u lakohi ema se deit atu sama ha'u-nia ulun, ne'e duni nu'udar obrigasaun ida mai atu labele sama mos ema seluk nia ulun. Ha'u hakarak livre, maibe ho responsabilidade.
Sunday, August 5, 2007
AFORISMA DIARIA [5-8-2007]
Budi ranak ona ohin dadeer tuku 8:30 ba aeroportu no semo liu ba Dili......
Oras-oras tan ha'u atu ba almosu ho Mana Olandina..]
*) Importante tebes ba ita atu aprende no analiza istoria ita ema nian. Hodi nune'e ita bele luku klean liutan iha tasi sabedoria pasadu nian.
*) Jesus nu'udar Mestre. Ninia moris tomak nakonu ho asaun ativu no orasaun. Nia buka maka'as luku iha tasi klean vida kontemplativa nian. Nia maka Mata-Dalan. Nia maka Hun, nia maka Abut. Hanesan eskolante ida, ha'u hakarak ,hanesan mos maluk sira seluk, tuir nia ain fatin ho fuan ho laran tomak.
Saturday, August 4, 2007
AFORISMA DIARIA [4-8-2007]
Hotel ne'e laiha AC.. Bee sintina nian mos ladun diak. Ha'u araska oituan atu fase sintina depois tiha soe bee boot horikalan.
Ho Budi ba janta iha Galeria Bali. Dada lia durante jantar kona-ba kestaun sosial, politika, nst. Nia nu'udar kolega diskusaun ida ne'ebe furak. Nune'e tiha ami ba loja livru Gramedia. Ha'u sosa livru lubuk ida kona-ba politika, sosial no literatura. Sorte hetan diskontu porsentu 5 n0 30. Ha'u gasta maisumenus rupiah milaun 1 ho atus 1 hanesan ne'e. Sosa mos CD balu... Ami rua kontinua konversa iha Kafe ida... Kalan ha'u toba mehi, ema atu mai estraga ha'u. Ne'e duni ha'u hakilar tuku 2:30 madrugada. Dala tolu hanesan ne'e. Budi hakfodak, fanun ha'u... Depois ne'e, ha'u la toba ona, maibe buka atu lee jornal, too dukur fali maisumenu iha tuku 4:30 hanesan ne'e. Ha'u mos mehi fali. Ha'u meho dala tolu: ida ha'u mehi hasoru Aloz iha hariis fatin ida, no nia matan aat tanba sofre "moras kencing manis", ida fali kona-ba hasoru Xanana; nia tanis...Mehi ida ikus katak Apai mate.Ama maka kous halo nia monu, no agrava iha nia hirus matan.. Ha'u haruka kedas sms ba Amor iha Dili dala rua iha tuku 7:30 hanesan ne'e. Udan tau oituan... Dadeer furak.. hateke hosi andar otel leten.. ...Tanba bee suli araska ba sintina, ha'u husu ba otel nain bande no gayu ida atu hodi hariis. Tanba ha'u-nia ain kanek ema tuda ne'e seidauk diak, ne'e duni ha'u hariis mos tenke falun metin ha'u-nia ain ho toalla...Durante matabixu ha'u ho Budi kontinua dada lia kona-ba kestaun kultural, nst.. Intersante.. Ha'u hatete ba Budi katak ha'u haksolok hasoru ema 'musafir' ida hanesan nia....]
*) Ditadu Portuges hatete katak, "Quem ri no ultimo, ri melhor..". Mana Olandina hatete buat ne'e dala ida..Buat ne'e han malu tebes ho Mae nia filozofia katak, "terus maka ita sei manan".
*) Luku klean iha tasi filozofia nian sei ajuda ita tebes atu observa realita moris nian ho klean.
*) Moris nu'udar viajen. Ita nu'udar viajante, hakat liu iha dezertu. Ita hasoru mos viajante seluk iha ne'eba. Ita hetan predikadu hanesan "musafir". Ita hetan oase. Ita hemu bee hosi oase. Nune'e tiha ita hatutan filafali ita-nia viajen.
*) Hanesan intelektual ita presiza iha korajen atu buka hola distansia hodi halo kritika ba realidade ita ema nia moris maka nakonu ho mutin ho metan ida ne'e.
Wednesday, July 25, 2007
AFORISMA DIARIA [6-9-2007]
Almosu ho kolega, Kalhari, nia kolega Aussie, Rob no mos nia laen, Sergio iha Terrace Cafe. Dada lia lubuk kona-ba psikolojia en relasaun ho terapia trauma. Ha'u aprezenta ha'u-nia pontudavista hanesan eskritor, ne'ebe haree liuba iha kreatividade.....]
*) Ema nia lia fuan hatete katak, 'asu maka hatenu ne'e, normalmente la tata ida'. Fenomena ida ne'e ita bele kompara ho ita-nia ema nia lalaok moris iha moris sosiu-politika.
AFORISMA DIARIA [6-9-2007]
Almosu ho kolega, Kalhari, nia kolega Aussie, Rob no mos nia laen, Sergio iha Terrace Cafe. Dada lia lubuk kona-ba psikolojia en relasaun ho terapia trauma. Ha'u aprezenta ha'u-nia pontudavista hanesan eskritor, ne'ebe haree liuba iha kreatividade.....]
*) Ema nia lia fuan hatete katak, 'asu maka hatenu ne'e, normalmente la tata ida'. Fenomena ida ne'e ita bele kompara ho ita-nia ema nia lalaok moris iha moris sosiu-politika.
AFORISMA DIARIA [25-7-2007]
*) Ita-nia hirus ne'e hanesan mos volkanu. Bele iha erupsaun kualker tempu. Ita presiza jere didiak ita-nia hirus. Se la'e, buat hotu bele sai rungu-ranga..
Tuesday, July 24, 2007
AFORISMA DIARIA [24-7-2007]
*) Ha'u nu'udar deit kadoras ida. Avo sira maka nu'udar bee, suli liuhosi ha'u-nia leten, hodi hamatak imi-nia isin lolon
*) Ita bele bosok ema hotu ho razaun oin-oin, maibe susar tebes mai ita atu bosok ba Maromak no ho ita-nia an rasik. Sira nain rua maka nu'udar juis ne'ebe akompana ita-nia vida tomak.
*) Ita keta naran tafui kabeen, atu nune'e, to'o ikus, ita la lambe fali ita-nia kabeen rasik.
Thursday, July 12, 2007
AFORISMA DIARIA [12-7-2007]
Dadeer ida ne'e, hahu tuku 10:oo -11:30 ha'u okupadu ho servisu durubasa nian iha enkontru ho SS sira......]
*) O mehi hakarak atu halo mudansa mundu? Uluk nanain, o tenke muda uluk o-nia an.
*) Horiseik loron hakoi Papa nian. Papa mate halo tinan 3, fulan 7. Hanesan babain, ha'u-nia mensajen ba bin, no alin sira no mae sira iha dadeer san:
Monday, July 9, 2007
AFORISMA DIARIA [9-7-2007]
Horiseik kuaze loron tomak, ho Mae sira okupadu loos ho Mimi nia lia atu kaben.. Ami ba tan feto oan nia uma iha Rai Kotu. Feto oan ema Fohorem..Ha'u iha oportunidade ko'alia 'lia adat' iha eventu ne'e.
Lokraik ne'e, ha'u buka hola anin oituan iha tasi ibun Palasiu Governu oin.. Hasai foto lubuk ida ho kamera dijital ne'ebe Ikun faan mai ha'u...Akapta beleza loromatan monu... Ba uluk Foto Diak foti foto Apai nian ho foto panorama ne'ebe ha'u hasai iha fulan hirak liuba.....
Ohin loromanas, depois almosu tiha iha OB, ha'u-nia oin halai oituan.. Estomagu provoka fali ona. Pode ser tanba horiseik ha'u han fali budu tasi ho batar daan iha Beto...Fila loromanas ohin ba uma haree Apai. Ba ho Amor sae kareta metan. Ha'u hanoin fali Apai maka tanis tuir ami bainhira ami atu fila fali mai servisu....
*) Feto ho mane ne'ebe atu harii uma kain sai nu'udar jambata ne'ebe liga familia boot rua. Husu boot ponte ne'e sei forte nafatin, to'o deit mundu nabeen.
Friday, July 6, 2007
AFORISMA DIARIA [6-7-2007]
Horiseik ha'u mai iha ne'e atu 'intenet' maibe kuaze meia ora ha'u la konsege atualiza ha'u-nia blog.Figuraun!....]
*) Funu hasoru buat at iha ita-nia moris nu'udar funu konstante ida. Funu ne'ebe ita enfrenta ne'e sei remata bainhira ita mate ona. Interesante atu refleta espresaun idiomatika Tetun nian sira tuirmai ne'ebe iha relasaun ho topiku ida ne'e:
-"Han tiha iha ema nia bikan , hafoin tiha tee tan fali iha ema nia bikan";
-"Tafui tiha kabeen, nune'e tiha ita lambe fali ita-nia kabeen rasik";
-"Hatene tee, ita tenke buka kose ita-nia kidun";
-"Labele hanesan ema ne'ebe lori bani been iha nia liman kwana, no lori mos veneno iha nia liman karuk"..
*) Mae sempre hatete, "keta sai ema ne'ebe espertu/a maibe buka atu hafahe familia";
Monday, July 2, 2007
AFORISMA DIARIA [2-7-2007]
Apai halo fulan walu iha loron 30-6. Agora tama ona ba fulan sia nia laran. Nia boot tan ona.. Nia agora garidu ladiak....
Horiseik Mae sira ba uma Fatuhada ho Mimi ho nia kaben no mos Tia Maria, Giri nia ama. Ami dada lia kona-ba vida uma kain, etc... Ha'u iha oprtunidade ida ne'e fahe ha'u ha'u-nia hanoin kona-ba oinsa moris iha uma kain....
Fena tama ospital horiseik kalan tanba sofre "deman berdarah"..Amae tauk loos, keta halo Apai mos bele hetan moras....Ami ba haree nia iha ospital horiseik lorokraik...]
*)Artista nia kna'ar maka "halo konkluzaun" ba panorama realidade moris nian iha nia obra sira...
Wednesday, June 27, 2007
AFORISMA DIARIA [27-6-2007]
*) Knaár artista sira nian apenas fo hanoin deit ba maluk sira katak "ita presiza moris iha ambiente armonia iha diversidade nia laran. hanesan moos ita haree beleza arkuis nian.. arkuiris sei laiha, bainhira ita iha kor ida deit......"
*) Displina! Displina! Tenke iha disiplina iha moris! Auto-disiplina...Neé "harga mati"bainhira ita hakarak hetan susesu iha moris maka nakonu ho mutin ho metan...
*) Segredu moris nian maka "balansu". Dala barak ona maka haú hatete buat ne'e. Haú sinti ema baruk ona ho haú haú-nia retorika ida neé. "Balansu"neé nuúdar xave iha ita-nia asaun moris....
Tuesday, June 26, 2007
AFORISMA DIARIA [26-6-2007]
--
*) Keta baruk atu buka "leno" o-nia an bebeik! Hodi nune'e o bele hatene foer iha o-nia an ne'e iha ne'ebe loos. Bainhira o halo bebeik ida ne'e, ne'e katak o tenta atu halo deskobrimentu boot iha o-nia moris rasik.
Ami nain rua Amor tenke hatoman lori Apai ba fatin ramai dala bara-barak, hodi nunee Apai bele toman ho ambiente sira hanesan ne'e. Se la'e nia bele jadi "jago kandang" deit.
Ha'u impresionante tebes ho tema fotografia 'liman" iha Sabadu liuba. Ha'u hatete ba Prof. Sotomayor ne'ebe hanorin maluk joven oan sira tuir kursu fotografia, no hatudu mos sira-nia fotografia iha espozisaun ne'e, katak fotografia sira ne'e, bainhira ha'u haree, ha'u hanoin kedas ha'u nia Tia Rosa (Avo Laku nia oan feto) uluk hatete ba Mae, "Ami-nia aman mate, la rai hela riku soi mai ami. Nia rai hela deit liman fuan sanulu mai ami..."
Thursday, June 21, 2007
AFORISMA DIARIA [21-6-2007]
Wednesday, June 13, 2007
AFORISMA DIARIA [13-6-2007]
[Ha'u foin maka mai iha Global Internet Cafe ne'e. Besik edifisiu KJ PNTL nian... Amor dehan katak iha ne'e maka baratu, afinal lae ida. Foin hasoru Sebastiao Guterres. Ha'u ho Amor ba uma haree Apai, depois maka ami mai liu iha ne'e....
Ha'u hatete ba Sebatiao katak 'ne'e primeiru no ultima ves, ha'u mai iha ne'e'. Anaun ser fatin seluk laiha ona maka ha'u sei mai fali iha ne'e.....Kustipadu sei hakaas hela ha'u......]
*) Tasi ninin ha'u hakat liu/Ha'u sura ha'u-nia ain leut/Ha'u hetan matenek nia rohan-rohan/Subar an iha tasi nia laloran furin//
(poezia ne'e ha'u hetan fali iha ha'u-nia papelada antigu sira horikalan, kalan boot...)
*) Domin maka ita kuda/ husu boot dubun/Domin maka ita fui/husu boot buras//
(kona-ba domin, ita sempre iha espasu atu elabora. domin nu'udar tema ida maka rohan laek)
Tuesday, June 12, 2007
AFORISMA DIARIA [12-6-2007]
[Horiseik Pai nia loron hakoi mate tinan 3 ho balun liuba. Iha dadeer deit, hanesan babain iha Pai nia loron, ha'u haruka mensajen liuhosi SMS ba alin no bin sira:
Friday, June 8, 2007
AFORISMA DIARIA [8-6-2007]
*) Lider loloos maka ema ida ne'ebe iha vizaun klaru atu sai matan dalan ba ema lubun...Lider hanesan ne'e merese ita-nia apoiu tomak...Nia tenke sai nu'udar fitun ka fulan ne'ebe naroman hodi leno dalan sira ne'ebe nakukun.
Monday, May 28, 2007
AFORISMA DIARIA [28-5-2007]
*) Loromatan sa'e ona. Ita keta toba resin. Ita tenki, tuir loloos, buka atu hadeer molok loro matan sa'e.
Wednesday, May 23, 2007
AFORISMA DIARIA [23-5-2007]
Figuraun!! Ha'u-nia planu atu ba Australia, tuir Festival Eskritor fulan ida ne'e kala sei kansela hotu..Ha'u la bele halo buat ida....Filha da Mae!!! Ha'u-nia alin Mundu kala hein loos nia sapatu atu sosa ne'e...
Horikalan ha'u simu SMS hosi Mundu katak tanba loron 11 ha'u la update ha'u-nia blog sira, nia mos hanesan leitor ida, nia mate suri.. Ha'u promete ba nia ohin dadeer katak ha'u sei update ha'u-nia blog sira....]
*) Relasaun familiar iha uma kain ida nu'udar feen ho laen ejiji bebeik esforsu atu halo balansu entre 'atensaun ba familia' no 'atensaun ba feen/laen'. Se lakon ona ekilibru, entaun ne'e susar boot.
*) Moris nakonu ho buat maka ita la espera. Ita presiza prepara an atu enfrenta realidade ida ne'e ho fuan ho laran tomak...
*) Ita-nia oan sira maka sei hatutan no haburas ita-nia tradisaun. Hanesan ha'u hatete dala barak ona katak sira maka ita-nia sanak no dikin, no ita maka nu'udar hun no abut.
*) Manatuto hanesan rai klaran, rai husar iha kna'ar boot atu hakoak Loromonu no Lorosa'e. Bainhira parte rua ne'e iha tensaun, manas, no nakali, entaun Manatuto tenki hamrik hodi akalma sira nain rua. Hanesan maluk Nuno dehan, "Lelomonu ga sau, Lelosa'e ga sa'u".
Tuesday, May 22, 2007
AFORISMA DIARIA [22-5-2007]
*) Poeta/poetiza ho ninia poezia mosu hanesan bee maka turu oitu-oituan, hafura fatuk maka toos...
Friday, May 11, 2007
AFORISMA DIARIA [11-5-2007]
Horiseik ha'u ba Toze nia aula, fo palestra ida kona-ba "Influensia Literatura Portugeza iha ha'u-nia kareira literaria" iha UNTL. La'o furak. Ha'u hetan permisaun hosi servisu fatin hodi hala'o atividade ne'e.....]
*) Umanidade: klamar ida, isin barak-barak. Hamrik ketak-ketak, hananu hamutuk.
*) Prosesu hakerek poezia: iha asaun iha moris, no poeta sira-nia knaar maka hala'o apenas reasaun ba asaun maka iha tiha ona.
Tuesday, May 8, 2007
AFORISMA DIARIA [8-5-2007]
*)Movimentu Romantismu iha literatura Ingleza fo kbiit mai ha'u atu esplora fali liutan Timor-Lorosa'e nia murak no kmanek. Ha'u agradese ba Nai katak ha'u iha oportunidade ba iha universidade, no estuda literatura Ingleza iha tinan hirak liuba.
*) Literatura mos iha nia kna'ar importante atu ajuda dezenvolve karakter nasaun ida nian. Ho nia espiritu persuasivu, literatura konvida ita atu luku klean liutan iha tasi realidade moris nian.
Friday, May 4, 2007
AFORISMA DIARIA [4-5-2007]
Furak atu observa ema sira maka la'o ba la'o mai: labarik oan sira; feto no mane faan aifuan, bani been, no estudante universitariu sira. Kareta ho motor barullu.. Horiseik la mai halo 'update' ha'u-nia blog sira tanba almosu ho Mara, Toze no Senora Fatima hosi Embaixada Portugal. Iha almosu ne'e, ne'ebe hala'o iha Hotel Timor, ami ko'alia kona-ba projetu kultural--espozisaun ha'u-nia poezia no pintura Yahya nian, no mos publikasaun ha'u-nia livru bazeia ba poezia no pintura sira ne'ebe produz iha tinan 2005 liuba. Toze mos informa mai kona-ba novidade foun-konvite hosi Portugal mai ha'u atu ba tuir feira livru nian ida iha tinan ida ne'e, la hatene loos sa fulan.....]
*)Poeta? Se maka nia? Nia nu'udar "reminder" ida ne'ebe fo hanoin mai ita atu hadeer beibeik hodi hateke 'tun' ho 'sa'e' realidade ita ema-nia moris. Nia ema mehidor? Bele mos ita hatete hanesan ne'e. (thinking of John Lennon's song, "Imagine" wih its line, "You may say I am a dreamer, but.. I am not the only one..)
Wednesday, May 2, 2007
AFORISMA DIARIA [2-5-2007]
Semana ida resin ha'u la atualiza ha'u-nia blog sira ne'e tanba ha'u ba tiha ferias. Durante ferias, tempu maka laiha ne'e duni ha'u la konsege atualiza. Hau sei hakerek kona-ba ha'u-nia viajen ferias ne'e iha edisaun tuir mai...]
Monday, April 23, 2007
AFORISMA DIARIA [23-4-2007]
[Agora iha XRR, ansi atu mai sosa buat ruma ba Ikun, no fila ba uma foti dokumentu ruma maka ha'u haluha...]
Saturday, April 21, 2007
AFORISMA DIARIA [21-4-2007]
Apai boot tan ona. Nia oin, bainhira hamanasa hanesan loloos Zelito no Adei bainhira sira sei kiiik. Nia hatais singlet. Noi maka kous. Noi estima loos nia. Ha'u haksolok haree nia hamanasa..
Iha dader tuku 7 ho balun ohin ami lori hela nia Ama Bati ba Audian. Depois tiha ami ba pasiar iha Arreia Branca. Mata bixu iha ne'eba. Hasai ninia foto lubuk ida...]
*) Ha'u bele bosok ema seluk dala barak,maibe susar ba ha'u atu bosok ha'u-nia an rasik, maski dala ida deit.
*) Ita-nia kakutak iha tendensia atu arogante maibe ita-nia fuan ne'e iha tendensia atu haraik an. Dezafiu boot iha moris maka oinsa ita bele halo balansu ba ita-nia fuan ho kakutak.
*) Inimigu boot liu hotu iha moris la'os ema seluk, maibe ita-nia an rasik. Ita presiza involve an iha funu bebeik hasoru ita-nia inimigu ida ne'e.
Friday, April 20, 2007
AFORISMA DIARIA [20-4-2007]
Almosu hamutuk ho Cindy, kolega Amerikana iha restorante Sang Kuring, Mandarin. Han nasi goreng. Ami dada lia kona-ba esensia hakerek hanesan eskritor/a. Buat barak maka ita bele hetan iha hakerek. Hakerek nu'udar terapia, hakerek nu'udar revelasaun, hakerek nu'udar auto-deskobrimentu, sst.
Konferensia imprensa iha ha'u-nia servisu fatina kansela.
Iha dadeer iha servisu fatin dada lia ho Irmao Augostu kona-ba edukasaun. Ami hamanas malu ho idea progresivu sira atu hodi kontribui dezenvolvimentu umanu iha rai Timor-Lorosa'e. Ha'u mos fo hatene ba nia kona-ba ha'u-nia enderesu blog sira. Nia haksolok ho buat sira ne'ebe ha'u halo hanesan eskritor, no dehan katak buat sira ne'e fo inspirasaun ba nia.
Thursday, April 19, 2007
AFORISMA DIARIA [19-4-2007]
[Ha’u ohin la almosu ida. Hemu deit sumu—hudi no haas. Akompana Mana Ceu, Joao no Laila sira almosa iha RC.
Depois ne’e ha’u mana Ceu dada lia kona-ba panorama politika iha rai laran. Povu barak ona ho retórika politika. Sira hakarak mudansa.Tuir mai, nota oan balu ne’ebé ha’u hakerek durante sira almosa:
*) XG: hala’o “Perestroika” no “Glasnot” TL nian. Tanba ne’e, ema balu konsidera nia hanesan ‘the enemy from within’.;
*) Partidu CNRT ne’ebé oras ne’e mosu nu’udar reasaun ba asaun sira ne’ebé durante ne’e iha. Ho nia espiritu “rekonstrusaun no buka atu hakoak ema hotu” CNRT sei, sein dúvida, atrai ema barak nia atensaun atu hodi halo mudansa polítika iha rai lulik ida ne’e, ne’ebe ita hotu bolu naran Timor-Lorosa’e ka Timor-Leste.
Wednesday, April 18, 2007
AFORISMA DIARIA [18-4-2007]
*) Iha Mae nian kabun laran, ita oan sira luut an durante fulan sia nia laran. Ita hahu hetan hahan isin no klamar nian iha ne'eba. Mae nia kabun laran, fatin lulik. Fatin ita hotu nian.
*) Ita halo planu, Maromak maka sei tetu, hanesan saida maka hatete iha Biblia. Loos duni, Nai! Ita Boot maka boot liuhotu ka'er ha'u-nia abut moris nian.
Tuesday, April 17, 2007
AFORISMA DIARIA [17-4-2007]
Ha'u foin fila hosi Delta 1, lori hela serveja VB kaixa tolu ba Noi atu faan.
Taxista oan ida ne'ebe tula ha'u ne'e ema Suai oan ida, hosi Tilomar. Naran Miguel Pires. Nia hasee ha'u, "Keta Senor maka reza iha TV ne'e ka?". Ha'u hatan ba nia katak, "Sim. La'os reza maibe reflesaun...". Nia dehan ha'u-nia liafuan sira ne'ebe mosu iha reflesaun iha TVTL ne'e kona loos nia fuan ho neon. Liu-liu bainhira ha'u hatete katak, "tantu mais ita halo, ita sinti katak ita seidauk halo. Iha buat barak tan maka ita presiza halo.".
Adino nain rua maka ohin ajuda ha'u lori hela serveja kaixa tolu ne'e ba hasa'e iha taxi. Ami nain tolu dada lia antes ne'e durante almosu iha Recreation Centre. Ha'u la han buat ida tanba sei bosu, ne'e duni ha'u sosa deit sumu hudi no haas marka Springvalley.
Monday, April 16, 2007
AFORISMA DIARIA [16-4-2007]
Ha'u-nia oin halai oituan....
Iha fim semana liuba, ha'u halo hotu barak liu hamutuk ho familia iha uma hodi deskansa. Ha'u-nia planu atu servisu--halo tradusaun ba relatoriu Ekipa Sertifikasaun Eleitoral nian mos la realiza tanba ha'u-nia vontade atu servisu ladun iha.
Iha Sabadu, 14-4 lorokraik ha'u,Amor no Apai sai ba pasiar ho kareta Vitara metan. Iha Lesidere, beseik Hotel Turismo nia oin, ami nain tolu para kareta hodi apresia paizajen tasi ibun Dili maka furak. Antes ne'e ami ba hatun Bati iha Audian. Ha'u hakerek nota diaria ho lian Ingles deit, toka ho muzika Brazil nian--album Beleza Tropical. Udan subiska oituan ne'e duni ami la konsege la'o halimar iha tasi ibun.
Iha Domingu, 15-4 lorokraik ami ba Delta, Noi sira. Hasou Mae sira iha ne'eba.
Kalan mehi lubuk ida. Mehi ida maka ne'e: Ema hodi fatuk atu baku ha'u iha dalan ninin ida.
--
*) Sai inan-aman ba ita-nia oan sira ne'e nu'udar responsabilidade boot. Labarik sira-nia dezenvolvimentu depende ba ita inan-aman sira. Bainhira sira hetan susesu iha moris, ita inan-aman sira haksolok, maibe sira hetan susar, ita mos laran susar. [Oras ne'e ha'u iha oan mane oan ida. Oinsa loos maka ha'u bele eduka nia to'o ema boot atu sai ema ida?]
Friday, April 13, 2007
AFORISMA DIARIA [13-4-2007]
[Tuku 1:25 loromanas. Oras ne'e ha'u iha Xanana Reading Room (XRR). Mai iha ne'e dala barak ona...Ha'u gosta mai iha ne'e, haree livru tuan sira ne'e atu sosa. Karun oituan. Kada livru tuan kusta kedas dolar 3.
Iha tinan rua ka tolu liuba hau sosa livru lubuk ida.
Sei furak liu bainhira iha kapital Dili ne'e iha biblioteka publiku hanesan XRR nian balu tan. Hodi nune'e fatin hanesan ne'e bele kria espasu aprendizajen diak ida ba ema Timoroan sira, no ema rai liur, maibe liliu ba labarik foin sae sira.
Ha'u preokupa oituan tanba tradusaun relatoriu Ekipa Sertifikasaun Eleitoral ONU nian ba ninia kintu relatoriu ba lian Tetun seidauk remata deit. Ha'u sempre hetan interupsaun hosi servisu tradusaun no interpretaasun seluk, ne'e duni ba tradusaun ida ne'e ladun iha progresu siginifikante. Husu boot ha'u bele haka'as halo hotu molok ha'u sei foti ferias badak (ORB), ne'ebe tuir planu ha'u sei foti iha loron 23 fulan-Abril...]
[*)Natureza ne'e matenek/sabiu. Nia haklaken tiha ona ba ita filozofia moris nian. Saida maka ezije hosi ita maka oinsa ita bele internaliza didiak filozofia ne'e, no aplika iha ita-nia moris loron-loron.]
Ohin Sulasti, Apai nia babysister ba Atambua atu trata nia pasaporte no atu estende nia vistu. Bati maka ba toba kalan rua ona ho ami hodi atu haree fali Apai.
Thursday, April 12, 2007
AFORISMA DIARIA [12-4-2007]
Horikalan Ikun maka haruka SMS mai ha'u fo hanoin fali. Posa, ha'u bele haluha ne'e! Ikun hatete, " manu, have you forgot that 2day apa nia loron hakoi". Tanba duvida ho data horiseik nian; ha'u hanoin katak horiseik ne'e dia 10-4, ne'e duni ha'u hatan fali Ikun nia SMS hodi dehan, " oh, my god, i completely forgot dear! today is papa's loron mate and not loron hakoi.tanx for reminding me, dear. mu." Nunee tiha Ikun fo fali resposta, " loron hakoi. hau sei iha catatan. papa mate tgl 10 dec. 2003 hr rb.".. Ha'u mos fo fali resposta, " sim, agora maka ha'u foin hanoin. Hau hanoin ohin dia 10. Ah, nusa maka bele haluha hanesan ne'e. Apa konserteza triste."
Ha'u mos, hanesan babain haruka SMS ba bin no alin sira iha papa nia loron mate, buka haruka kedas SMS tuir mai: "OHIN PAPA NIA LORON HAKOI. HAU HALUHA LAKON. IKUN MAKA SMS FO HANOIN. ITA LA TAU AIFUNAN TAN. PAPA HAMUTUK HO ITA NAFATIN."
Kontajen votu eleisaun prezidensial hatudu provizoriamente horiseik katak Lu-Olo maka primeiru, RH segundu no Lasama terseiru. Agora ita hein katak sei iha segunda ronda eleisaun prezidensial, ne'ebe tuir planu sei hala'o iha loron 8 fulan Maiu.
Anunsiu eleisaun prezidensial mos fo sai tiha ona hosi PR katak sei hala'o iha dia 30-6-2007...]
Horibairuak kalan ha'u konsege hasoru malu kolega Japoneza Meg Kagawa. Nia nee ne'e kolega Hanayo nia kolega mos. Dada lia meia ora hanesan ne'e iha otel audian. Hahu agora nia sai ha'u-nia mutual friends hamutuk ho Hanayo. Nia mos introduz ha'u ba profesor sira seluk ne'ebe halo parte iha delegasaun observador eleisaun hosi governu japoneza. Ha'u tenta atu buka kontaktu ho sira kona-ba ha'u-nia estudu aban bairua iha Japaun, karik iha posibilidade, iha area estudu konflitu no dame...]
*) Amizade hariku no hamanas ita-nia fuan ho neon. La'os lori tempu hira maka ita halo bele ne'e maka importante maibe oinsa.
*)Esperansa nu'udar riku soi ita ema nian ida maka ita labele lakon. Se lakon ona esperansa, ne'e katak ita laiha ona futuru..
Tuesday, April 10, 2007
AFORISMA DIARIA [10-4-2007]
Eleisaun prezidensial hala'o horiseik ho hakmatek iha TL laran tomak.
Horiseik dadeer tuku 7:15 hanesan ne'e, ha'u ho amor hakat ba iha estasaun votasaun iha Eskola Primaria 6 Fatuhada. Ema ladun barak iha tempu dadeer.
Iha tuku 12:00 loromanas ohin, ha'u akompana ha'u-nia xefe sira hala'o konferensia imprensa. Topiku ohin foka ba realizasaun eleisaun. Katuas AK ho FRN maka ko'alia.
Ha'u atua ho auto-konfiansa, hanesan baibain.
Horiseik tuku 3 lorokraik mos hosi parte unmit hala'o konferensia imprensa--foka kona-ba realizasaun eleisaun.
Iha tempu paskoa, hahu hosi Sexta Feira Santa ha'u deskansa barak liu maka iha uma. Ha'u ba hariis tasi iha Sexta dadeer, depois iha Sabadu ba, ho amor, Apai Bekusi--vizita mae. Iha Domingu, ha'u ba misa iha Igreja Aimutin, no hasoru Zinha sira iha ne'eba ho labarik sira. Depois ha'u ba vizita Noi maka moras. Nia ulun ne'e moras fali ona hanesan uluk.
Tenta atu estika Adei ho Nini maka la'o dalan kleuk iha sira-nia vida adolesensia. Ha'u-nia kakutak moras....
Ha'u almosa iha Akait Bistro foin lalais ne'e. Hasoru Lucia Lobato ho Joe Goncalves. Dada lia oituan kona-ba AR.Ami fo konmentariu kona-ba AR, ne'ebe mosu iha programa Metro Realitas Metro TV horikalan: 00:30.
Povu TL hakarak haree mudansa iha rai laran. Tuir kontajen votu provizoria, RH maka domina hela votu sira.
*) Kna'ar poeta ne'e saida loos? Poeta nu'udar ema ida ne'ebe hetan kna'ar atu halo rezumu kona-ba realidade moris nian, no depois espresa buat ne'e iha nia obra sira. Nia nu'udar observador/a moris nian, ne'ebe hamoris nia "radar konsiensira" durante oras 24 nia laran.
Thursday, April 5, 2007
POEZIA MENSAL III [Corpo & Sangue de Cristo]
AFORISMA DIARIA [5-4-2007]
Panorama politika TL nian oras ne'e tama ona iha loron final kampana eleisaun prezidensial...
Iha insidente balu... En jeral, tuir informaaun maka fo sai, eventu kampana la'o diak to'o oras ne'e.
Hanesan iha Kinta babain, ohin tuku 12:00-13:00, ha'u akompana ha'u-nia Xefe boot sira hanesan durubasa iha konferensia imprensa....Barak liu foka kona-ba eleisaun prezidensial maka sei atu haal'o Segunda oin, 9 Abril 2007.
Ita hotu hein katak buat hotu sei la'ao diak iha loron eleisaun......]
*) Lia fuan ne'e kroat: bele hamaus ema nia fuan laran, no bele hakanek. Ne'e duni, hanoin uluk lai maka ita hasai lia fuan ruma, no labele hasai liu tiha maka ita hanoin...
Tuesday, March 27, 2007
AFORISMA DIARIA [27-3-2007]
[Ha’u hakerek nota ne’e iha eskritóriu. Kuaze dadeer ne’e, ha’u foka liu lee jornal—akompaña situasaun polítika iha rai laran duke halo servisu tradusaun. Kintu relatóriu foin Ekipa Sertifikasaun Eleitoral nian to’o mai tan. Ne’e katak iha loron hirak mai ne’e, ha’u sei preokupa loos halo tradusaun ba dokumentu maka komplikadu oituan ne’e.
Foin dada lia ho Mariano ho Augostu kona-ba situasaun rai laran ne’ebé relasiona ho kampaña prezidensiál. Dada lia moos kona-ba kestaun justisa. Ha’u hatete ba sira katak ha’u la haksolok haree ‘performance’ instituisaun justisa nian ne’ebé la ho loloos implementa rekomendasaun relatóriu KII nian.
Ha’u deskreve katak buat ne’e hanesan ‘ita falun hela naan doiis iha zeleira laran. Loron ruma naan dois ne’ebé falun metin ne’e sei rebenta, no halo zeleira ne’e sei sai iis dois la halimar, no to’o ikus zeleira moos sei la aproveita.’
Kampaña eleitoral ba kandidatu prezidensiál nain walu hahú tiha ona iha Sesta, 23-3 liubá. Ita haree took se loos maka atu sai Prezidente foun hodi ukun iha tinan 2007-2012?
Oras ne’e, kandidatu sira iha sira-nia diskursu kampaña promete buat oinoin. Ha’u hein katak sira-nia promesa sira sei sai la’ós deit promesa iha tempu ikus mai ne’ebé nunka kumpri.
Buat hotu sei depende ba rezultadu eleisaun prezidensiál nian, ne’ebé sei atu hala’o iha loron 9, fulan-Abril tinan 2007.
Se deit maka atu sai presidente iha tempu mai agora, nia tenke buka oinsá para atu hakotu tiha krize polítika militar ne’e. Ne’e katak, nia tenke buka oinsá dada sai tiha aitarak rohan oan ne’ebé naktabar metin iha ita-nia ain tanen. Se la’e susar boot, no ita sei dansa deit iha fatin. Povu kiik maka sei kontinua terus tinan bai loro…..]
*) Sai matenek, hanesan mós sai masin ne’ebé subar an iha modo sira-nia leet; ema la haree ho matan, maibé ema sinti ita-nia meer.
*) Sai matenek hanesan mós sai lilin kiik oan ida, ne’ebé naroman, leno nakukun maka falun metin.
Monday, March 26, 2007
AFORISMA DIARIA [26-3-2007]
[Ha'u mai fali 'update' blog. Ha'u-nia ulun moras oituan. Ohin almosu ho Charline, kolega Franseza oan ida ne'ebe ha'u servisu hamutuk durante atuasaun arte ba dame iha tinan kotuk iha Dili. Nia hakarak hetan informasuan liutan kona-ba poezia Timor-Leste nian. Molok nia mai, ha'u han uluk ona....
Fin da semana:Sabadu ho Domingu ha'u pasa deit iha uma hodi deskansa. ]
*) Saude ita ema nian nu'udar osan mean. Kuidadu halo didiak. Ita labele halo buat seluk ho didiak, se karik ita-nia saude-tantu mental no fiziku, la permiti.
Thursday, March 22, 2007
AFORISMA DIARIA [22-3-2007]
*) Iha mundu ne'e, iha buat barak maka ita la konsege deskobre hotu, to'o deit ita mate alias tama fali ba rai kuak, no filafali ba rai rahun.
*)Esensia 'hakerek' nian maka ne'e: katak ema hotu ne'e nu'udar hakerek nain, tuir kapasidade ida-idak maka nia iha.
*)Xave segredu moris nian iha hela ita-nia oin. Maibe, dala ruma ita matan delek atu haree tanba ita preokupa ho buat seluk hirak ne'ebe tuir loloos ita lalika preokupa.
Tuesday, March 20, 2007
AFORISMA DIARIA [20-03-2007]
Ohin ha'u hakarak hatama diaria loron 16-3 nian ne'ebe ha'u hakerek tiha ona no pasa tiha ona ba USB.
Foin lalais ba iha Foto Diak atu fase foto Ina nian sira ne'ebe haruka hosi Cuba iha tinan liuba. Ha'u foin maka transfere mai USB no lori mai fase.]
---
[ha'u sei buka atu hatama ha'u-nia nota diaria loron 16-3 nian ne'ebe ha'u salva tiha ona iha USB:
--
16-3-2007
[Tuku 7:53 kalan ona, iha eskritóriu.
[Ohin Mundu nia tinan. Halo tinan 26. Susar oituan atu kontaktu nia, katak Ikun liuhosi SMS horikalan. Nia oras ne’e iha Surabaya, ba halo kamping. Ha’u sei buka email deit nia ohin kalan ne’e.
Kleur tebes duni ona maka ha’u la kontaktu nia. Nia fuan moras, konserteza.
Surat ha’u-nian ba Mundu liu hosi email maka tuir mai ne’e:
---------
Alin Mundu maka ha’u hadomi,
Kleur duni ona maka Manu abandona, la kontaktu Mundo.
Uluk nanain, hakoak boot ba Alin. Parabens! Tanba ohin halo tinan 26. Mane klosan tan deit ona.
Manu hakarak aproveita Mundo nia loron aniversáriu, hodi hato’o deskulpa ba Manu nia lalaok sira durante ne’e. Mundo dehan katak Mundo sinti Manu dook liu ona hosi Mundo. Dala ida tan, deskulpa!
Ha’u hakarak ita dada lia nafatin iha tempu ikus mai liu hosi email.
Ina hatete katak Mundo ho Ina iha korespondensia diak.
Hanesan informasaun ba Mundo katak foin lalais ne’e, ha’u loke ha’u-nia website privadu. Bele haree iha enderesu tuir mai:
-------
-www.lianainlorosae.blogspot.com
-www.dadolinlorosae.blogspot.com
-www.dadolin.blogspot.com
--------------
Ha’u tenta hakerek ha’u-nia sentimentu no pensamentu iha blogspot hirak ne’e. Hau hein komentáriu.
Maka ne’e deit lai.
Ha’u hein resposta ho laran tomak.
Hakoak boot hosi Manu doben,
ABE
----
*) Sai filózofu ida ba iha ó-nia moris tomak, maibé iha ó-nia filozofia sira-nia leet, buka kontinua atu sai nafatin hanesan ema bain-bain nian ida!
Thursday, March 15, 2007
AFORISMA DIARIA [15-3-2007]
--Kuaze Semana Tolu La Atualiza Blog—
[Eskritóriu UNMIT. Hakerek ho komputadór foun. Tuku 7:05 kalan.
Ha’u foin maka dada lia ho staff UNMIT nain rua hosi Swesia iha kafetaria PX. Ida ofisiál Polisia ONU naran Carina Nithander, no ida fali ofisiál Seguransa naran Ingegerd Karlsson. Foun-foun ha’u sinti ofendidu oituan bainhira Ingegerd ne’e husu ha’u se karik ha’u ha’e hatene ko’alia Inglés ka lae. Ha’u hatete katak, konserteza sim, se lae, oinsá ha’u bele servisu ho ONU.
Ami dada lia buat barak kona-ba situasaun seguransa iha rai laran, múzika ABBA, no ha’u-nia esperiénsia vizita sira-nia rain iha tinan 1995 hamutuk ho Aloz, sst.
Carina hatete katak Timor-Leste iha paizajen furak, no diak ba investimentu turismu. “It is a beautiful country..”. Ha’u hatete ba nia atu, kuandu situasaun normal oituan ona iha tempu ikus mai, vizita parte seluk Timor-Leste nian hodi aprezia ninia beleza.
Kuaze semana tolu ha’u para tiha hodi atualiza ha’u-nia blog ida ne’e. Ha’u baruk atu hakerek. Vontade laiha liu depois loron tomak servisu. Kole loos. To’o uma han hotu tiha, haree televizaun oituan, no lakaleur toba ona.
Situasaun seguransa mós la permiti ba ha’u ho maluk staff UNMIT sira seluk atu fila kalan iha semana hirak liubá. Foin horikalan maka servisu Taxi UN nian normaliza fila fali ninia operasaun. Ha’u fila uma maizumenus tuku 8:30 kalan.
Ha’u triste ho situasaun iha rai laran. Ha’u hakarak deit katak fuan kanek povu Timor-Leste nian sei la kanek liután. Iha parte ida ita hakarak ema hotu atu kumpri lei ho orden, maibé iha parte ida ita hakarak katak Estadu mós rona halerik no preokupasaun sosiedade sivil nian no povu en jeral kona-ba situasaun ne’e.
Alfredo maka oras ne’e sai nu’udar alvu hosi FSI, halo ha’u laran triste.
Ha’u-nia kolega feto metan ida hosi Afrika hatete katak “he is fighting for the poor..Let’s hope that everything will be alright..”
Kalan mehi oin-oin iha semana hirak liubá. Maibé dadeer hadeer mai, haluha hotu. Ha’u arepende oituan tanba la buka atu hakerek.
Maski hanesan ne’e, ha’u tenta buka atu akapta buat ne’ebé ha’u sinti no hanoin liu hosi ha’u-nia notes maka ha’u sempre lori ba mai.
Servisu iha eskritóriu maka nunka mais hotu deit ne’e, porezemplu tradusaun relatóriu Ekipa Sertifikasaun Eleitoral nian ba Tetun ladauk hotu, halo ha’u dala ruma baruk. Ha’u hahú tradusaun kuartu relatóriu Ekipa ne’e nian iha loron 26-2. Tanba ha’u sempre hetan servisu tradusaun seluk maka dalaruma urjente, entaun tradusaun ne’e mós sai abandonadu..
Iha tuku 4 madrugada, loron 6 fulan ida ne’e, naokteen tama uma Fatuhada, naok sasan lubuk ida, inklui ha’u-nia paspor ONU nian. Apai maka sai ami-nia anju da guarda hodi fanun ha’u ho Amor. Ha’u deskonfia ema viziñu maka halo azneira sira ne’e. Esperiénsia ida maka órivel! Foin akontese bad ala uluk iha ha’u-nia vida. Sorte be ,naokteen sira la etraga ha’u ho Apai ho nia inan.
Dalaruma, ikus-ikus ne’e, ha’u sinti katak ha’u-nia kapasidade hanesan tradutór/intérpretu, invez ba oin, maibé marka hela pasu iha fatin deit, no hakiduk fali ba kotuk. Buat ne’e halo ha’u “stress” oituan]
*) Kontrola ita-nia an la’ós buat ida ne’ebé f’asil.
*) Hosi pontu da vista optimismu nian, ita bele dehan katak krize ne’ebé TL oras ne’e hasoru nu’udar parte “the pain of growth as a nation”. Maibé presu maka TL selu ba buat ne’e, karun la halimar! Hanesan nasaun foun ida, TL hanesan mós labarik oan ida maka foin aprende la’o. Labarik oan ne’e sama kois, no monu. Nia monu, tidin maka’as la halimar. Tempu maka sei sai nu’udar aimoruk murak atu kura labarik oan ne’e nia isin ne’ebé moras.
*) Fiar ba katak, “at the end of the tunnel, there will be always light”.
15-3-3007
[Tuku 6:47 lorokraik. Iha eskritóriu. Figuraun, horikalan la konsege aktualiaza ha’u-nia blog ne’e tanba buatamak IT sira blokeia ha’u-nia asesu ba ha’u-nia blog.Ohin dadeer ha’u tenta mós nafatin hela deit.
Maibé ha’u buka dalan seluk. Ha’u tenta ohin loorokraik loke fali ho komputadora seluk, no ha’u iha susesu hodi halo asesu ba ha’u-nia ‘blog’ atu aktualiza.
Ha’u-nia ‘maag’ moras fali ona iha loron hirak liuba. Dadeer san hadeer mai, no bainhira atu ba hariis mai servisu, ha’u-nia laran sae, no atu muta-muta. Ne’e tanba ha’u maka laiha disiplina. Han naran-naran fali ona. Ha’u tuir loloos tenki evita labele han aimanas no buat sin-sin.
Durante konferensia imprensa semanal iha ha’u-nia servisu fatin ohin, ha’u sinti ha’u iha kbiit no vontade. Iha semana liuba ha’u araska oituan.
Ikus-ikus ne’e, ha’u sinti katak ha’u-nia kapasidade hanesan durubasa fraku tan deit, no la’o hela deit iha fatin.
Depois de konferensia, ha’u, Cesar hosi Kyodo News no José Belo hosi AFP ba almosu hamutuk iha Star Food. Ami dada lia lubuk ida kona-ba situasaun polítika iha rai laran. Ami preokupa ho situasaun atual, no hein katak eleisaun sira mai ne’e sei, pelumenus, resolve krize maka oras ne’e Timoroan sira hasoru ne’e. Ha’u hatete ba sira katak, ema ida hanesan ha’u sei kontinua sai idola ida ne’ebé ‘bulak’ ba katuas Xanana. Nia karisma hanesan líder, ba ha’u, sei bele hamaus povu maka oras ne’e sei laran tanis. Ha’u konta mós ba sira kona-ba ha’u-nia ensaiu ida ne’eb’e ha’u hakerek kona-ba katuas X bainhira ha’u iha Portugal iha tinan 1998-1999.
Se la sala, ha’u-nia konversa ho sira nain rua hanesan dala rua ona ho ida ne’e. Ida uluk hala’o iha tinan liuba iha Acait Bistro.]
Reflesaun oan ruma kona-ba situasaun atual TL nian
*) Uluk Alatas dehan problema Timor-Leste nian, hanesan mós fatuk kiik oan ida iha sapatu laran. Agora, haree ba situasaun ida agora, ha’u bele dehan katak hanesan mós aitarak oan ida iha ita-nia ain tanen. Se ita la kuidadu didiak atu hasai aitarak oan ne’e hosi ita-nia ain tanen, ita-nia ain laran sei kanek boot, no kria pus. Pus ne’e sei reventa, no to’o ikus, labele ona, entaun, ita-nia ain tenki hetan amputasi. No ita, sei tinan bain loro, sei la’o ho ai tonka to’o deit ita mate.
*) Ita Timoroan sira maka bele resolve ita-nia problema iha uma laran rasik. Ema seluk hosi liur mai, somente mai ajuda deit ita.
***
Thursday, February 22, 2007
AFORISMA DIARIA [22-2-2007]
Ha’u haksolok atu hatene ohin loromanas katak ha’u bele asesu fali ona ba ha’u-nia ‘blog’ sira. Ne’e katak ha’u la presiza tan fali ona osan ekstra atu ba iha internet Timor Telecom nian. Horiseik deit durante kuaze minutu 45, ha’u gasta $1.50. Husu boot katka buatamak sira iha IT la blokeia tan, hodi nune’e ha’u bele iha asesu livre ba ha’u-nia blog sira.
La hatene ohin kalan ha’u bele fila ba uma ka la’e. Horikalan ha’u toba deit iha eskritóriu tanba situasaun seguransa la permiti ha’u atu fila. Amor hatete horikalan katak ha’u, diak liu, toba deit ona iha eskritóriu. Ha’u mós tuir deit ritmu ne’e.
Udan ta’u maka’as ohin lorokraik ida ne’e. Horiseik mós hanesan ne’e. Ha’u aproveita tempu maka iha ne’e hodi halot sasan sira iha ha’u-nia meza servisu. Toka ho muzika isntrumentália, ne’ebé ha’u gosta. Mn Luzia mós halo ninia sasan.
Bainhira halot dadaun namanas sasan sira maka rungu-ranga iha gaveta meza nian, ha’u hetan fali nota oan ida ha’u haruka ba JRH hanesan ha’u-nia felisitasaun ba nia aniversáriu iha dia 26-12-2003. Memória servisu iha misaun UNMISET mosu fali ona iha ha’u-nia kakutak. Nota ne’e ha’u hakerek hanesan tuir mai:
------
Dili, 26 Dezembru 2003
Maun Zé Ramos-Horta maka ha’u respeita,
Ohin Maun halo tinan 54. Parabens! Husu boot Maun iha kbit nafatin atu hakat ba oin—hala’o moris ne’e hanesan individu ida no mós hanesan lider ida rai Timor-Lorosa’e nian.
Hanesan prenda oan ida ba Maun iha loron aniversariu ohin, ha’u hato’o poezia oan ida ne’ebé ha’u hakerek bainhira ha’u labuk iha tasi balu ne’eba. Maka ne’e:
-IN THE SPACE OF SUBLIME TRUTH-
I am free to fly!
I am free to sing!
I am free to dance!
Dala ida tan, “Many Happy Returns!”
Shalom! Hakoak boot,
ABÉ BARRETO SOARES
-----
Ami nain rua Mn Luzia mós depois dada lia oituan kona-ba situsaun Timor-Leste atual ne’eb’e nakonu ho violénsia. Ami iha idea han malu kona-ba oinsá atu kura moras psikolójika ne’ebé alin oan juventude sira sofre. Sim, sira presiza atensaun . Sira presiza domin. Domin sei halakon buat hotu.
[Amor foin haruka sms mai ha’u hatete: “Pai hau tauk los o fila ne? diak liu toba iha ktr ona.” . Ha’ u mós telefone kedas nia hodi hatete katak ha’u sei toba iha deit ktr ona ohin kalan… (tuku 8:40 kalan oras ne’e) ]
[Ha’u toma nota tiha ona kona-ba eventu horiseik no horikalan nian. Ha’u sei husik aban ka iha fin da semana maka ha’u sei hakerek barak kona-ba buat hirak ne’e. ….]
*) Atu komprende didiak realidade moris nian, ita presiza iha hanoin klean no iha fuan ne’ebé boot. Buka tama iha maluk “the haves not” sira-nia moris, hodi nune’e ita bele sinti oinsá maka sira sinti no hanoin.
*) Ita-nia istória umanidade nian nakonu ho ran, rungu-ranga iha fatin-fatin iha mundu rai klaran. Furak ba ita atu aprende, hodi nune’e ita sei labele repete fali hahalok sira ne’e iha tempu ikus mai.
[Tuku 8:57. Foin simu sms ida hosi Mize Sarmento hatete (ha’u sinti nia foin haree dadaun programa TVTL ne’ebé desde Outubru 2006 fó sai ha’u-nia reflesaun poétika iha kada Kinta kalan):
“He lalika halo bebeik poezia/dadolin iha tv, hare ba fahe fos rai manatuto nian ruma mai ami han, puisi la halo ami bosu ha….ha..”
(20:50;27/22-2-2007).
Ha’u hatan fali sms hodi dehan,
“Oi, hau hatene katak hau la bele fo hahan isin nian maybe hahan klamar nian. Hehehe..”
(20:53:32/22-2-2007)
Wednesday, February 21, 2007
AFORISMA DIARIA [21-2-2007]
[Tuku 13: 12. Agora dadaun iha Timor Telecom, Akait...Mai uza internet foin ba dala uluk iha fatin ne'e. Ha'u mai prenxe ha'u-nia "diariu" ne'e iha ne'e tanba iha ha'u-nia eskritoriu ha'u agora labele iha asesu tanba buatamak sira iha IT blokea hotu. Figuraun! Ha'u hatene buat ne'e horiseik lorokraik bainhira ha'u tenta atu asesu ba ha'u-nia blog ida ne'e. Horikalan ha'u hatete ba ha'u-nia Amor katak agora ha'u sei mai vizita bebeik Timor Telecom atu hodi 'update' ha'u-nia 'blog' hanesan ema lian nain ida......]
[Agora situasaun seguransa tantu mais pior...Stock foos mos menus. Ema agora hamalaha. Horikalan kareta ONU no mos Governu nian sai nu'udar alvu..Ema tuda vidru sira ahlo rahun..]
[Ha'u foin maka 'update' fali ha'u-nia 'blog' ne'e tanba desde Sabadu, 17-2 liuba ha'u okupadu loos ho servisu ho vida familiar...]
*) Stomach cannot wait, ema Ingles sira hatete. Buat hotu bele hein, maibe ita-nia kabun susar. Ita labele halo buat ida, bainhira ita-nia kabun hamalaha.
Friday, February 16, 2007
AFORISMA DIARIA [15-2-2007] 3
*) Susar ba ita hakoi matak deit lia loos pasadu nian. Klamar lia loos pasadu nian kontinua xateia ita bebeik, kontinua reklama atu hatudu nia an mós iha palku moris nian.
[Major Alfredo Reinado tama kategoria ida ne’ebé? “A rebel with a cause” ka “a rebel without a cause?” ]
Tuku 9:37 dadeer.
*) Lei karma sei kontinua vale to’o deit mundu rai klaran ne’e nabeen tiha.
[Tuku 12:56 loromanas. Jardim Palasiu Governu oin. Deskansa oituan iha ne’eba hafoin tiha almosu.]
*) Buat diak ho aat nu’udar fenomena rua maka sempre halo parte ita-nia moris. Lalika hakfodak!
[Han hotu iha Obrigado Barracks. Sosa hahan ba ema 2: Deli Boot ho nia kolega feto oan ida, ne’ebé oras ne’e hala’o dadaun estajiu iha Vila-Verde. Hasoru sira iha besik restorante Tropical Bakery…]
[Tuku 1:32 loromanas. Hafoin tiha toba oituan, tuur iha kadeira jardim nian. Motor no kareta barullu, la’o liu….Rona mós mane klosan oan balu dada lia, goza malu….]
*) Ita-nia inimigu maka ita-nia an rasik. Oinsá maka ita buka konkista inimigu ne’e? Ita sempre involve an iha funu konstante ida—funu hasoru ita-nia egoismu. Yes, we are called to be the ‘rainbow warrior’. The real war is actually the spiritual one—the war within.
[Tuku 2 loromanas. Ha’u haksolok simu disionáriu tolu (Porto Editora); rua hanesan (Portugés-Portugés), no ida fali (Portugés-Inglés) hosi Irmão Acacio, ne’ebé servisu iha Embaixada Portugal. Ha’u hakarak mós ida bé (Inglés-Portugés)..]
AFORISMA DIARIA [15-2-2007] 2
Iha kontestu luta ba ukun rasik an iha tinan 24 nia laran liuba, ha’u hamosu “rumus” ida tuir mai:
3+1 = Independénsia
-Xanana hamanas ahi funu nian iha ailaran;
-Mario Carrascalão book iha administrasaun poder okupante;
-Bispu Belo, hanesan bibi atan hakilar maka’as bainhira asu fuik mai tata
bibi oan sira;
no
-Ramos-Horta iha rai liur mobiliza opiniaun públika internasionál katak buat ruma la’o la loos iha rai laran.
To’o ikus, ita hotu-hotu hakat ba referendum iha fulan Agostu tinan 1999, no determina ita-nia destinu polítika rasik hanesan povu ida atu hetan ukun rasik an.
*) Keta tetak aisar kesak halo rahun, tanba karik nune’e duni, entaun fo’er iha odomatan oin ne’ebé bou aas ne’e atu dasa oinsá loos?
*) Situasaun krize halo ita enfrenta realidade dilemátiku.
*) Ho forsa eksterior maka ka’er ita-nia seguransa iha rai laran, entaun ita-nia ‘kuekas’ no ‘kalsiña’ sira nia koor oinsá-oinsá ema hatene momoos.
*) Atu dehan ema ida traidor ka assuwai’s, hosi pontu ida ne’ebé lai ita haree buat ne’e?
*) Pozisaun eskritór/a sira nian sempre hamutuk ho sira ne’ebé konsideradu hanesan “the powerless, and the voiceless.” Karik misaun ida ne’e maka sira la kumpri, diak liu sira sai tiha hosi formatura hanesan “men/women of letters”.
*) Buat hotu-hotu sei remata, sei iha nia rohan; “ada awal, ada pula akhir”.
****
Thursday, February 15, 2007
AFORISMA DIARIA [15-2-2007] 1
Ha’u haluha atu hakerek iha nota diaria ida ne’e kona-ba notas sira ne’ebé hakerek iha loron 12-2.
[12-2-2007… tuku 8:50 dadeer, bainhira Amor tula ha’u mai servisu, ha’u nota didiak graffiti ida ne’ebé ema balu hakerek iha loron hirak liuba iha didin lolon, besik loja padaria Aru, iha Kolmera. Grafiti ne’e, haklaken hanesan ne’e:
“XANANA PSHT”
Ah, ne’e propaganda polítika baratu ida.
---
[Nota diaria: 13-2-2007]
*) “Simplicity is the best policy,” ema Inglés sira hatete. “Cemerlang dalam berpikir, dan sederhana dalam penampilan”, kolega Felisberto Amaral hatete iha Yogyakarta, iha tinan 1980-tal. Simplisidade ne’e buat furak ida. Hatudu an, lokok an, se kuandu laran mamuk, ita atu manan saida?
*) Ita labele halo buat hotu iha mundu. Ita tenke sukat ita-nia kapasidade atu halo buat ida. Se la’e, ita maka bele sei frustadu tinan bailoru iha moris.
*) “O saber não ocupa lugar “ koresponde loloos ho saida maka ema hatete, “kuandu mais ita aprende, tantu mais ita sinti ita seidauk aprende buat ida.”
[Kalan boot ona. Tuku 11:31…iha kuartu estudu ha’u-nian iha uma Fatuhada, bainhira hein hela Nini hakerek karta ba Ina iha Cuba..]
*) Moris ne’e nakonu ho kontradisaun. Ha’u la hatene tanba sa maka alin balu la konsege haree beleza iha relasaun diak ho Mama?
[Fatuhada, 15-2-2007. Tuku 00:30. Hafoin tiha ha’u ho Amor hala’o serimonia nu’udar feen ho laen nian. Apai toba dukur.]
*) Inan ho Aman terus no kole tebes duni ba oan sira, maibé dala barak inan maka terus no kole liu hotu. [Ha’u lee buat ne’e ba Amor, no nia konkorda ho lia fuan sira ne’ebé ha’u hakerek. Depois ha’u sai mai sala, kontinua hakerek nota sira tuir mai ne’e..]
*) Amor hatete, “menjadi ibu itu memiliki kenikmatan tersendiri, [yang tidak bias dijelaskan dengan kata-kata”.
*) Buat hotu sira iha mundu ne’e inter-ligadu. Hanesan rede labadain nian.
*) Kolega Marcelino dala ida hatete, bainhira ami sei iha Yogya, frekuenta iha universidade, katak “ pengalaman itu penting, tapi harus diriringi perenungan.” Ha’u hatan ba nia hanesan ne’e,” Jadi, hanesan mós ita regula aparellu rádiu. Ita so bele rona emisora rádiu ho didiak bainhira ita dada /afina didiak antena rádiu ne’e.”
*) Todan Estadu nian sei Kaman bainhira uma kain ida-idak iha nasaun
ida bele ona iha kbiit atu lori rasik nia naha todan.
*) Ita Timoroan sira mehi atu haree Timor-Leste sai rai ida ne’ebé prósperu iha tempu ikus mai. Atu to’o iha ne’eba, ita tenke prepara an didiak, loos kala’e?
*) Ha’u gosta tebes filozofia Xina nian—Taoismu: “Ying & Yang” . Ita haree katak, afinal das kontas, realidade moris ne’e, ita bele habadak ba deit símbolu rua ne’e. Buat hotu iha mundu presiza balansu.
*) After all, as what the Beatles said, “all we need is love……"
POEZIA ATUASAUN 1: "SANAK BARAK, SULI BA IDA"
INTRODUSAUN
Poezia ruanulu sira ne’e ha’u uza hodi involve an iha atuasaun poezia iha sidade Dili, iha fulan Maiu tinan 2005, ho tema “SANAK BARAK, SULI BA IDA”.Ha’u ho ha’u-nia belun, pintor Indonezia, Yahya Lambertz maka atua hamutuk poezia hirak ne’e. Nia halo pintura ho estilu espresionista bainhira ha’u lee poezia hirak ne’e ho lian tolu: Indonezia, Tetun no Ingles.
Nu’udar esperimentasaun ida iha ami-nia atuasuan ida ne’e. Ami hetan antuziasmu diak hosi audiensia sira.
Ha’u hein katak poezia sira ne’e, iha tempu badak sei mosu iha forma livru.
Ha’u hein loos komentariu literariu ne’ebe kritiku ba ha’u-nia obra hirak ne’e.
K’manek literariu,
Abé Barreto Soares
Dili, 15 Fevereiru 2007
--------------------
MANU DAME NIAN
Ai, manu falur murak, manu dame nian
O iha ne’ebe?
Ai, manu falur murak, manu dame nian
Maka iha kbit semo as tebes
O iha loos ne’ebe ona?
Ai, manu falur murak, manu dame nian
Atu semo mai
Rani iha ne’e, rani iha ai hali bo’ot ida ne’e nia leten
Maka mahon furak
Ho aisanak Oliveira
Maka naktabar metin
Iha o nia ibun tutun
Ai, manu falur murak, manu dame nian
Ha’u la tahan ona atu hein fali
Hodi rona o nia knananuk Jerusalem nian maka ksolok no furak tebes!
---
2003-2005
KRUZ MAKA AMI TULA IHA KABÁS
Ami hakat, lori kruz
Iha dalan klaran, ita monu, no monu fali
Iha Kalváriu nia tutun,
roman nabilan haman naha odan maka ami lori
La ho laran tomak
---
2005
IN MEMORIAM *) SERGIO VIEIRA DE MELLO
Bandeira rin ida ita bo’ot harii
Iha rai Lafaek maka maran no la bokur
Anin hu’u maka’as
Bandeira maka hasa’e
Ita bo’ot fó kontinensia
Ita bo’ot hakiduk
Ita bo’ot mós hakmatek iha ninin
---
2003-2005
*) Eis Xefe misaun ONU iha Timor-Leste, UNTAET hosi tinan 1999-2002 (matebian), ne’ebé mate iha Irak (tamba bomba) iha fulan Agostu 2003.
**)Tuir ainanoik rai Timor ne’e transformasaun hosi lafaek ida.
BAGHDAD KANEK NAKLÉS
Baghdad kanek naklés,
Baghdad monu tun, k’bit laek!
Baghdad laran baruk, hariis ho ran!
Baghdad nia kanek, ita hotu nia kanek!
---
2003-2005
BAYONETA IDA TIDIN HARII
Bayoneta ida tidin harii!
Kasihan bei lafaek,
Isin monu ba rai, ibun nakonu kaben mutin,
Bei lafaek nia ibun bok aan tun, bok aan sa’e:
“ha’u sala sa?
sala ha’u nia saida?”
---
2002-2
BATINA MUTIN
Batina mutin
Rai rahun kaer
Batina mutin ran kafuak naktabar:
Hasán oferta sakrifisiu
Batina mutin oras ne’e,
ema tolok rahun,
Batina mutin oras ne’e
Ema lees rahun,
Ema sama
No ema so’e tiha
---
2005
LÁGRIMAS DO XANANA (XANANA NIA MATAN BEN)
Xanana nia matan ben,
Manas no na’isi
Nakfilak aan sai mina manas
Hamamar kanek bubu
---
2002
PONTE KAIS DILI
Fatuk ba’e, fatuk ahu ruin,
Laloran tasi maka ki’ik, ahi oan sira nia naroman,
Hada’u malu atu hakotu lia, marka sira-nia pozisaun:
Ha’u maka ne’e, iha ne’e ha’u eziste
---
2002
HA’U MAKA FATUK KI’IK ITA BO’OT TUDA
(Meditasaun Rai Nakaras Nian)
“wainhira moris nia instrumentu múzikal tomak sei atu toka, maka Ita Bo’ot nia liman mós sei atu hamusu knananuk domin nian.”
Rabindranath Tagore
Ha’u maka nu’udar fatuk ki’ik ne’ebé Ita bo’ot tuda ba iha bé kolan mos furak ida
Ha’u mout ba bé kidun
Teki-tekis husik hela laloran ki’ik, neneik-neneik hakbesik ba bé kolan ninin
Loron matan nakaras
haklakekn nia nabilan,
rei bé kolan nia ibun kulit
Laloran k’ik maus
hamosu furin
Laloran ki’ik maus
neneik-neneik halakon sira-nia aan
---
2002-2005
IHA FOHO OAN SIRA- NIA LETEN MAKA MARAN
Kruz sira nabilan
Iha foho oan sira nia letan maka maran
Ran matak suli,
Habokur rai fehan
Dubun foun sira mosu buras,
Haklaken morin lalehan
---
2005
DEZEMBRU TINAN HITU-NULU RESIN LIMA (PARTE 1)
Dili nakedar
Dili laran tauk
Dili laran rua-rua
Atu hakt ba oin
La’o tuir ain fatin liberdade nian
---
2002-2005?
DEZEMBRU TINAN HITU-NULU RESIN LIMA ( PARTE 2)
Ha’u-nia diginade ema sama
Ha’u nia dignidade ema kesi metin ho aljema
Ha’u hateke
ho tauk-tauk
Ha’u atu ko’alia
sai la sai
---
2002-2005?
*)NICOLAU LOBATO
nakukun kesi metin ami
nakukun falun metin ami
ita bo’ot maka naroman leno borus
ita bo’ot maka naroman doko harahun
ho neon metin ami hamarik
ho neon metin ami hakat ba oin
ho neon metin ami simu
anin furak nanirin
---
2003-2005?
*) Lider rezisténsia Timor-Leste nian,ne’ebé mate iha funu laran hasoru tropa Indoné zia iha tinan 1978.
PAPÁ
Papá la’os anju. Papá nia faru
nakonu ho tahu. Papá monu taka rabat
Husu ita lolo perdaun
---
2003-2005?
*)MANATUTO
manatuto: ha’u nia abut
tuba metin ba rai
ha’u nia sanak sira lolo buras
ha’u nia dikin sira prontu atu nani,
hakat tuir ba mundu rai klaran nia kintu ho kantu
---
2004-2005
*) Ha’u nia Papá nia moris fatin.
SETEMBRO NEGRO
Uma rin sira hamarik hela
Uma rin sira rahun namakari
Hamosu testemuña sira maka monok,
Haklaken istória sira laran susar nian
---
2004-2005
LISBON: SEKILAS SKETSA
(LISBON: A SKETCH AT GLANCE)
terik mentari
membakar wajah kota
[rindu dendam
berebut ucap,
berebut cakap,
berebut pentas]
mondar-mandir wisatawan
mencari nikmat
[aku:pemulung fosil-fosil jaman kita; I am the collector of the fossils of our era,
aku, warga buana melancong tak berujung pangkal;I am a citizen of the world; wandering around without any destination]
tak kencang bertiup angin
sejuki wajah kota yang semakin menua
[timor-lorosa’e yang hancur lebur
laksana seekor pheonix mengepak-kepak sayap-sayapnya
dari dekapan sisa-sisa abu,
dan terbang lagi,
sangat meninggi
menerobos batas-batas cakrawala; timor-lorosa’e was completely destroyed, completely crushed,
like a pheonix clapping its winds from the rest of dust, and flying again really high]
sore beranjak tiba
seorang bocah cigano
mengamen dengan akordion mungil
meminta belas kasih
anjingnya kurus kering
setia menemani
[ah, tamba sa maka sempre iha lakuna entre ema riku no ema kiak sira? tamba sa? why is it that there are always gaps between “the haves”
and the”haves not”? why?]
di praça do comercio
tampak ada tertulis di dinding tembok; in praça do comercio, there was a graffity on the wall saying,
“MORTE AO IMPERIALISMO!
CLINTON, GO HOME!
[rupanya Pam Sam
dan tetek bengeknya
tak mendapat tempat disini; it seems like Uncle Sam and his various kinds of things are not welcome here]
fado beralun, sayup-sayup terdengar
dari mulut wanita setengah baya, bergigi ompong
menyambut senja,
sebentar lagi turun
selimuti
wajah kota lisbon ; fado was heard from a distance, sung by an old lady, being toothless
welcoming the evening
which soon came, covering the face of Lisbon
----
2000-2005
HA’U MAKA BIBI ATAN, IMI MAKA BIBI OAN SIRA
Ha’u maka bibi atan
Imi maka bibi oan sira
Kolen todan fai imi nia fuan ho neon
Kolen todan tuda hamate imi
Iha ne’e, ha’u hein imi atu hakat mai
Iha ne’e, ha’u hein atu hamaus imi-nia kolen todan maka mosu la oras-la oras
---
2005
HA’U –NIA NONOK
Ha’u-nia nonok
Ema interpreta oin-oin
Ha’u-nia nonok
Nu’udar deit protestu ida:
Ha’u lakohi ema bobar ha’u metin
---
2005
ERNESTO “CHE” GUEVARA
Fitun Latina
Nabilan iha rai sabutar
Fó roman ba dalan leut sira
---
1997-2005
Wednesday, February 14, 2007
ENSAIU LITERARIU 4-ARKIVU
Hosi *)Abé Barreto Soares
Foin lalais oan ne’e, ha’u simu ho haksolok konvite ida hosi Belun José Borges alias Tozé liu hosi e-mail atu hakerek netik komentáriu oan ruma kona-ba krónika sira ne’ebé nia hakerek kona-ba Timor-Leste, no nia viajen hosi Portugal ba Timor-Leste.
Oras ne’e dadaun bainhira hakerek komentáriu ida ne’e, ha’u mai pasa ha’u-nia ferias iha Bali ho ha’u-nia kaben ne’ebé oras ne’e ko’us hela kosok oan ida iha nia isin alias isin rua fulan neen ona.
Hafoin tiha lee hotu horiseik loromanas belun Tozé nia kolesaun krónika sira ne’ebé nia haruka mai iha pixina ibun BaliSandy Cottages nian, ha’u iha lia fuan oan ruma atu hato’o maka tuir mai ne’e:
-Hanesan eskritór,Tozé buka atu haktuir mai ita ninia viajen fíziku no metafíziku. Nia konvida ita atu hala’o viajen hirak ne’e ho nia. Nia konvida ita atu luku kle’an iha mundu Timor-Leste nian, ne’ebé nia rasik hetan tiha ona esperiensia durante nia tempu badak hela Timor-Leste hanesan profésor universitáriu ida iha Universidade Timor-Lorosa’e.
-Durante nia tempu ne’ebé badak iha Timor-Leste, nia konsege tama oituan iha mundu imajináriu Bei Lafa’ek (Avô Crocodilo) nian. Nia konsege hasai netik fotografia oan balu hosi nia krónika sira ne’e. Nia konsege pinta imajen balu Timor-Leste nian ho nia lia fuan sira. Ho nia lia fuan sira ne’e, Tozé aprezenta nia an hanesan ’viajante, fotógrafu no pintór poétiku’. Hanesan Timoroan ida ne’ebé gosta halimar iha ambiente literáriu, bainhira lee Tozé nia krónika sira ne’e, ha’u sinti ba hanesan hetan kolan poétiku ida ne’ebé moos furak. No, ha’u la baruk atu haksoit tun ba iha bee kolan ne’e nia laran, no nani avontade. Ha’u sinti fresku.
Atu oituan ka barak, Tozé, ho ninia kbiit ne’ebé nia iha, haka’as an pinta tiha ona imajen Bei Lafa’ek nian, no hatudu tiha ona mai ita. Ha’u hein katak nia sei la baruk atu pinta tan imajen Bei Lafa’ek nian iha tempu ikus mai ho nia lia fuan oan sira nee’ebé furak. Ha’u fiar katak nia sei halo buat nee’e tanba ha’u haree katak Tozé ne’e nu’udar ema ida ne’ebé hamalaha no hamrok atu halo bebeik esplorasaun iha mundu imajináriu.
Ha’u-nia amizade ho nia hanesan ”men of letters” foin maka hahú foin lalais iha tinan ida ne’e. Husu boot fini amizade ne’ebé ami kuda tiha ona ne’e sei buras iha tempu ikus. Maski ami foin maka hatene malu, maibé ha’u sinti katak ami nain rua hatene malu kleur ona. Ne’e tanba ami komunga óstia ida deit hanesan ’men of letters” –óstia poétika.
Ikus liu ha’u hakerek hatete katak, ”It is not how long we make friends that it counts, but it is how”, loos ka la’e Belun Tozé?
***
Kuta, Bali, 20 Jullu 2006
*)Poeta/Tradutór/Intérpretu
AFORISMA DIARIA [14-2-2007]
[Tuku 7:30 kalan. Iha eskritóriu foun. Foin muda mai iha ne’e ohin lorokraik tuku 3. Foun-foun ha’u muda hosi ha’u-nia kuartu 104, no ba hamutuk ho maluk tradutór/interpretu sira seluk, ho lideransa ha’u-nia Xefe, Vera Mixtro iha edifisiu K-4 Room 2-3 iha loron 25-1, se la sala.
Ha’u-nia ulun fatuk maka moras ne’e lakon hafoin tiha ha’u ho João da Silva ba han tiha soto ayam ida iha Tropical Bakery, restorante ne’ebé ladok hosi ha’u-nia eskritóriu. Ami ba han maisumenus tuku 6:40 hanesan ne’e. João han ‘nasi uduk’.
Ami dada lia kona-ba orasaun, kona-ba sasan oinoin tan.
Bainhira atu han dadaun, Odilia maka ohin tuur kaleur ona iha ne’eba hatete, “Wah, Hari Valentine begini, bareng sama pasangan ke…”.. Ha’u hatan, “ah, bagi saya, setiap hari pun hari istimewa..”.
*) Ba ha’u, hala’o orasaun ne’e maka bainhira ha’u hanoin kona-ba halo diak ba maluk sira.
*) Iha moris, ita sempre enfrenta “muda hosi fatin ida, ba fatin ida seluk”. Ita, dala ruma, la sinti kona-ba buat ne’e.
[Ha’u haree ema balu, tanba deit tuir moda atu selebra loron Valentino, husik sira-nia an mout iha ‘mood selebrasaun nian maka, dala barak, laiha substansia liu’….]
*) Diak liu ita uza tátika “zig-zag” bainhira hakat liu mota moris nian maka nia bee tun makaas, hodi nune’e ita sei la mout.
***
Esperiensia: Mestre Diak iha moris
[Ohin dadeer, tuku 8:45 molok atu tama eskritóriu, ha’u dada lia lalais oituan ho alin oan rua: Agostinho ho Atanasio maka oras ne’e servisu nu’udar durubasa hamutuk ho tropa Asutralianu sira. Atanasio dehan, “Maun ita presiza ‘pengalaman’ iha moris, se ita laiha ‘pengalaman’, ne’e susar”. Ha’u hatan katak, “ema dehan katak, esperiensia ne’e mestre diak liu hotu iha moris. Presiza ita halo balansu entre edukasaun tolu ne’e: formal, informal no non-formal.” Ha’u promete ba sira katak, ha’u sei hatama pontu konversa ne’e iha nota ‘blog’ ida ne’e. Atanasio mós oras ne’e, ha’u konvida lee ha’u-nia ‘blog’.
Iha loron hirak liu ba, ami nain tolu mós dala lia kona-ba panfletu ilegal ida ne’ebé oras ne’e sirkula hela iha Dili, ne’ebé buka atu estraga imajen Xanana nian. Iha konkluzaun konversa ne’e, ha’u hatete, “husik ba tempu maka to’o ikus fó sai, no tetu buat ne’ebé loos no sala.”
Ha’u haksolok haree labaraik klosan nain rua hanesan sira, ne’ebé enerjétiku hala’o servisu, buka vida, prepara loron aban maka sei to’o tan mai, ho nia mutin ho metan, ne’ebé seidauk hatene loos.
***
[Tasi Ibun Kampung Alor, ohin dadeer, tuku 6:55. Iha Fatu Ahi tutun, ita haree loron matan nabilan furak. Tasi atu maran. Hakmatek loos. Tasi been moos furak.]
*) We can’t keep on living a lie.. Kebohongan, bagaimanapun, suatu saat akan ketahuan..
[Meditasi Laut….]
*) Ita bele harii altar ida halo metin ba beibeik iha ita-nia fuan ho neon. Iha altar ne’e, ita sunu ahi oan lilin domin. Husu boot ahi oan ne’e leno fatin sorin-sorin, ne’ebé nakukun.
[Rona tasi nia lian!.. Rona tasi nia bisu-bisu.. Rona tasi nia halerik….]
[Tasi… Ha’u hanoin aisasik iha Manatuto, ne’ebé ema halimar bainhira ema ruma mate. “Ferik ida hahaek loron, hahaek kalan. Saida maka ne’e?”
[Bainhira meti maran, sei kiik iha Aiteas, Manatuto, ha’u hadeer sedu deit, ba kaer ikan oan no tasi kutun seluk. No ba kee barata. Dala ruma Bati ho Zinha maka gosta halai tuir ha’u. Barata mesak boboot. Lori ba uma, daan, halo modo hodi han ho sasoro….]
*) Keta haluha, [hanesan Timoroan] katak ita ne’e sai hosi hun ida deit.
[Bainhira tasi sa’e ona, ha’u mós hakail. Ikan ronkador no koku maka gosta han kail. Dala ida ha’u hakail bainhira tasi sa’e iha meti laran. Hetan ikan oinoin. Haksolok loos.]
[Tasi—iha kbiit tomak, fase nia ibun halo halo momoos.
Tasi—iis matak. Laloran baku ba ninin. Rai henek bokon.]
Tasi, hanesan ha’u hatete tiha ona fila-fila, halo ha’u la baruk atu akompaña nia ritmu, no rona ha’u-nia fuan hananu, “ what is the purpose of living in this Earth?”
[Ita-nia ain leut ita husik hela iha rai henek bokon nia leten. Laloran baku mai tasi ninin, hamoos tiha ita-nia ain leut sira ne’e. ]
***